गौतम धर्मसूत्र (हिन्दी व्याख्या सहित)
Gautama Dharmasutra Hindi
महर्षि गौतम द्वारा
स्रोत: Gautama Dharmasutram with Hindi Commentary (उद्गम)
पृष्ठ 129, कुल 360 में से
संदर्भ में पढ़ेंअथ प्रथमप्रश्ने सप्तमोऽध्यायः ।
श्रुतं तु सर्वेभ्यो गरीय इति विद्याप्राधान्यमुक्तम् । सा विद्या ब्राह्मणादधिगन्तव्येति प्रथमः कल्पः । तदभावे विद्याया अवश्याधिगन्तव्यत्वादापत्कल्पमाह—
आपत्कल्पो ब्राह्मणस्याब्राह्मणाद्विद्योपयोगः ॥ १ ॥
अङ्गानि वेदाश्चत्वारो मीमांसा न्यायविस्तरः ।
पुराणं धर्मशास्त्रं च विद्या ह्येताश्चतुर्दश ॥
उपयोगो नियमपूर्वकं ग्रहणम् । अब्राह्मणः क्षत्रियो वैश्यश्च तस्माद्ब्राह्मणेन विद्योपयोगः कार्यः स आपत्कल्पः । आपद्विधिर्ब्राह्मणस्येत्युपलक्षणम् । तेन क्षत्रियेणापि वैश्याद्विद्योपयोगः कार्य इति सिध्यति । आपत्कल्प इत्यध्यायपरिसमाप्तेरधिक्रियते ॥ १ ॥
ब्राह्मण का ब्राह्मणेतर ( क्षत्रिय या वैश्य ) से विद्याग्रहण करना आपत्कालीन नियम है ॥ १ ॥
अनुगमनं शुश्रूषा ॥ २ ॥
तत्र यावदध्ययनकालमनुगमनमेव शुश्रूषा नान्यत्पादसंवाहनादि ॥ २ ॥
इस प्रकार के अध्ययन के समय ब्राह्मण द्वारा ( अब्राह्मण ) गुरु के पीछे पीछे चलना ही गुरुसेवा है ॥ २ ॥
समाप्ते ब्राह्मणो गुरुः ॥ ३ ॥
समाप्ते त्वध्ययने ब्राह्मण एव गुरुः ॥ ३ ॥
अध्ययन समाप्त होने पर ब्राह्मण ही गुरु होता है ॥ ३ ॥
याजनाध्यापनप्रतिग्रहाः सर्वेषाम् ॥ ४ ॥
याजनादयो ब्राह्मणस्य वृत्तयस्ता आपदि सर्वेषामनुज्ञायन्ते न तु ब्राह्मणस्यैवेति । अपर आह—आपदि सर्वे याजयितव्याः सर्वेऽध्याप्याः सर्वतश्च प्रतिग्राह्यं न तु गर्हादोषोऽस्तीति । तथा च मनुः—
नाध्यापनाद्याजनाद्वा गर्हिताद्वा प्रतिग्रहात् ।
दोषो भवति विप्राणां ज्वलनाम्बुसमो हि सः ॥ इति ॥ ४ ॥
यज्ञ कराना, अध्यापन और दान लेना ( ब्राह्मण के कर्म ) आपत्काल में सबके लिए ( सभी वर्णों के लिए ) विहित हैं । अथवा आपत्काल में ब्राह्मण