गौतम धर्मसूत्र (हिन्दी व्याख्या सहित)
Gautama Dharmasutra Hindi
महर्षि गौतम द्वारा
स्रोत: Gautama Dharmasutram with Hindi Commentary (उद्गम)
पृष्ठ 159, कुल 360 में से
संदर्भ में पढ़ें९४ | गौतमधर्मसूत्राणि
आचार्यज्ञातिप्रियगुरुधनविद्यानियमेषु ब्रह्मणः संप्रदानमन्यत्र यथोक्तात् ॥ ४ ॥
ब्रह्म वेदः। तस्य संप्रदानं सम्यक्प्रदानम्। अनुज्ञात उपविशेदित्यारभ्य शुश्रूषवोऽध्याप्या इत्युक्तं स यथोक्तो नियमः। तस्मादन्यत्र विनाऽपीति तेनाऽऽचार्यादिभ्यो ब्रह्म प्रदेयमित्युच्यते। आचार्य उक्तः। ज्ञातयो भ्रातृपितृव्यादयः। प्रियः सखा। गुरवो मातुलादयः। एतेषु ब्रह्म सम्यक्प्रदेयम्। तथा धनविद्यानियमेषु। धनेन विद्यायाः परिवर्तनं धननियमः। विद्यान्तरेण परिवर्तनं विद्यानियमः। तेष्वपि ब्रह्म संप्रदेयम्। धनविद्यानियमोऽपि योग्यविषय एव। शिष्टाध्यापक इत्युक्तत्वात्। न च तस्याप्ययमपवादः। यथावद्ग्रहणविधिनाऽध्ययनमुक्तं (क्तं त)स्यैवायमपवाद इति ॥ ४ ॥
आचार्य, बन्धु बान्धव (भाई, पितृव्य आदि), प्रियजन, मामा आदि गुरुजनों को तथा धन और विद्या के बदले में वेद का सम्यक् अध्यापन किया जा सकता है; इसके अतिरिक्त जैसा पहले कहा जा चुका है उसके अनुसार ही वेद की शिक्षा देनी चाहिए ॥ ४ ॥
कृषिवाणिज्ये वाऽस्वयंकृते ॥ ५ ॥
कृषिः कर्षणेन सस्योत्पादनं वाणिज्या क्रयविक्रयव्यवहारः। ते च ब्राह्मणस्याधिके यद्यस्वयंकृते। अन्येन कारयितुं शक्येते ॥ ५ ॥
अथवा यदि खेती और वाणिज्य (क्रय-विक्रय) ब्राह्मण स्वयं (अपने हाथों से) न करके किसी दूसरे द्वारा कराता है तो वह इन कर्मों को भी कर सकता है ॥ ५ ॥
कुसीदं च ॥ ६ ॥
कुसीदमुपचयार्थो धनप्रयोगः। तदप्यस्वयंकृतं चेद्ब्राह्मणस्याधिकम् ॥ ६ ॥
व्याज पर धन देने का कार्य भी दूसरों के द्वारा ब्राह्मण कर सकता है ॥ ६ ॥
राज्ञोऽधिकं रक्षणं सर्वभूतानाम् ॥ ७ ॥
राज्ञोऽभिषिक्तस्य सर्वभूतानां रक्षणमधिकम्। सर्वग्रहणात्स्थावरादीनामप्यश्वत्थादीनां छेदननिरोधेन ॥ ७ ॥
अभिषिक्त राजा का (अन्य द्विजातियों—ब्राह्मण और वैश्य की अपेक्षा अधिक धर्म है सभी प्राणियों की (और स्थावर वृक्षों की भी) रक्षा का कार्य ॥ ७ ॥