भारतकोश
गौतम धर्मसूत्र (हिन्दी व्याख्या सहित)

गौतम धर्मसूत्र (हिन्दी व्याख्या सहित)

Gautama Dharmasutra Hindi

महर्षि गौतम द्वारा

स्रोत: Gautama Dharmasutram with Hindi Commentary (उद्गम)

DevanagariHindipublished360 पृष्ठ

पृष्ठ 160, कुल 360 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 160

सानुवाद-मिताक्षरावृत्तिसहितानि ९५

न्याय्यदण्डत्वम् ॥ ८ ॥

न्यायादनपेतो न्याय्यः शास्त्राविरुद्धो दण्डो यस्य तद्भावो न्याय्यदण्डत्वम् । न्यायदण्डत्वमित्यपि पाठ एष एवार्थः । स च राज्ञो धर्मः । रागद्वेषादिना न न्यूनाधिकदण्डः स्यादिति ॥ ८ ॥

न्यायपूर्वक (अर्थात् शास्त्रानुसार) दण्ड देना भी राजा का धर्म है ॥ ८ ॥

बिभृयाद्ब्राह्मणाञ्श्रोत्रियान् ॥ ९ ॥

श्रोत्रिया अधीतवेदस्तान्ब्राह्मणानन्नादिदानेन बिभृयात् ॥ ९ ॥

राजा को श्रोत्रिय (वेद के विद्वान्) ब्राह्मणों का भरण पोषण करना चाहिये ॥ ९ ॥

निरुत्साहांश्च ब्राह्मणान् ॥ १० ॥

जीवनार्थमुत्साहं कर्तुमसमर्था निरुत्साहास्तान्ब्राह्मणानपि बिभृयात् । किं पुनर्ब्राह्मणान्। पूर्वसूत्रे सर्जने समर्थानपि श्रोत्रियान्सममाहूय बिभृयादिति ॥ १० ॥

जीविका के लिए उद्योग करने में असमर्थ ब्राह्मणों का भी पालन-पोषण (राजा को) करना चाहिए ॥ १० ॥

अकरांश्च ॥ ११ ॥

ये पूर्वैर्दत्ता अकरा ब्राह्मणादिभ्यस्तांश्च यथापूर्वं बिभृयाद्ग्राहकादिनिरासेन । स्वयं च नापूर्व करमुत्पादयेदिति ॥ ११ ॥

जो ब्राह्मण पहले कर से मुक्त किये गये हों उनका भी पालन करे अर्थात् उनसे कर न ले ॥ ११ ॥

उपकुर्वाणांश्च ॥ १२ ॥

अधीयाना ब्रह्मचारिण उपकुर्वाणास्तांश्च बिभृयादन्नादिदानेन । यद्यर्थिनः स्वयं जीवितवन्तो वन्दसूकरादिव्यावर्तनेन । अपर आह—उपकुर्वाणा लोकोपकुर्वाणा वैद्यादय इति ॥ १२ ॥

अध्ययनरत ब्रह्मचारियों का भी पोषण करे अथवा लोकोपकार करने वाले वैद्यों का भी पोषण करे ॥ १२ ॥

योगश्च विजये ॥ १३ ॥

योग उपायो विजयविषयश्च योगः कार्यः । अयमपि राज्ञोऽधिको धर्म इति ॥ १३ ॥