गौतम धर्मसूत्र (हिन्दी व्याख्या सहित)
Gautama Dharmasutra Hindi
महर्षि गौतम द्वारा
स्रोत: Gautama Dharmasutram with Hindi Commentary (उद्गम)
पृष्ठ 168, कुल 360 में से
संदर्भ में पढ़ेंसानुवाद-मिताक्षरावृत्तिसहितानि १०३
चुराई गई वस्तु को चोर से छीनकर जिसकी वस्तु हो उसी को देनी चाहिए ॥ ४६ ॥
कोशाद्वा दद्यात् ॥ ४७ ॥
यद्यन्विष्यापि चोरा न दृष्टास्त एव वा जित्वा गतास्तदा स्वकोशादादाय तावद्धनं स्वामिने दद्याद्यावदपहृतं चौरैरिति ॥ ४७ ॥
(यदि ढूंढने पर भी चोर न मिलें अथवा धन चुराकर भाग जायें तो) अपने कोश से उतना धन स्वामी को दे ॥ ४७ ॥
रक्ष्यं बालधनमा व्यवहारप्रापणात् ॥ ४८ ॥
बालोऽप्राप्तषोडशवर्षः। तस्य यदि हितैषिणो रक्षकाश्च पित्रादयो न सन्ति सन्तो वा मूर्खाश्चाधार्मिकाश्च तदा तद्धनं राज्ञा रक्ष्यम् । आ कुतः। व्यवहारप्रापणात्। यावदसौ व्यवहारप्राप्तः षोडशवर्षो भवति ॥ ४८ ॥
सोलह वर्ष से कम अवस्था वाले बालक के धन की उसके व्यवहार प्राप्ति तक (अर्थात् सोलह वर्ष की अवस्था प्राप्त करने तक) राजा रक्षा करे ॥ ४८ ॥
समावृत्तेर्वा ॥ ४९ ॥
आङनुवर्तते । अधीतवेदस्य गुरुकुलान्निवृत्तिः समावृत्तिः । आ वा तस्या इति ॥ ४९ ॥
अथवा उस बालक के समावर्त्तन तक (गुरुगृह से लौटने के समय तक रक्षा करे ) ॥ ४९ ॥
एवं राज्ञोऽधिकं स्वत्वमूलमुक्तम् । सांप्रतं वैश्यस्याऽऽह—
वैश्यस्याधिकं कृषिवणिक्पाशुपाल्यकुसीदम् ॥ ५० ॥
कृषिः प्रसिद्धा । वणिगिति वाणिज्यम् । पशुपालस्य कर्म पाशुपाल्यम् । कुसीदं वृद्ध्यर्थो धनप्रयोगः । कृष्यादिभिर्यल्लब्धं तदधिकं स्वं वैश्यस्य ॥ ५० ॥
कृषि, व्यापार, पशुपालन और व्याज से प्राप्त धन वैश्य का अधिक धन होता है ॥ ५० ॥
शूद्रश्चतुर्थो वर्ण एकजातिः ॥ ५१ ॥
चतुर्थो वर्ण इति । वर्णसामान्यत्त्वे सत्यपि चतुर्थग्रहणं पूर्वेषां त्रयाणां ब्राह्मणादिवर्णानां पृथग्वर्णत्वोपपादनार्थम् । त्रैवर्णिका इति सिद्धत्वादेकजातिरुपनयनं पूर्वेषां द्वितीयजन्म तदस्य नास्तीति । उपनयनप्रति-