गौतम धर्मसूत्र (हिन्दी व्याख्या सहित)
Gautama Dharmasutra Hindi
महर्षि गौतम द्वारा
स्रोत: Gautama Dharmasutram with Hindi Commentary (उद्गम)
पृष्ठ 169, कुल 360 में से
संदर्भ में पढ़ें| १०४ | गौतमधर्मसूत्राणि |
|---|
षेधात्तत्पूर्वकमध्ययनमपि न भवति। तद्विषये गृह्यकार आह— शूद्रस्यापि निषेकपुंसवनसीमन्तोन्नयन जातकर्मनामकरणान्नप्राशनचौळान्यमन्त्रकाणि यथाकालमुपदिष्टानि। इति विवाहोप्यमन्त्रको यथाचारं भवति ॥ ५१ ॥
शूद्र चौथा वर्ण होता है और वह एक जाति होता है (अर्थात् अन्य तीन वर्णों के समान उपनयन संस्कार द्वारा 'द्विज' नहीं होता) ॥ ५१ ॥
तस्यापि सत्यमक्रोधः शौचम् ॥ ५२ ॥
उपनयनाध्ययनरहितत्वेऽपि यथावृत्तित्वं मा भूदिति तस्यापि शूद्रस्य सत्यादयो धर्मा भवन्ति। सत्यं यथादृष्टार्थवादित्वम्। अक्रोधः परानभिद्रोहबुद्धिः। शौचं पूर्वोक्तद्रव्यशौचं मनःशौचमित्यादि।
वसिष्ठस्तु— सर्वेषां सत्यमक्रोधो दानमहिंसा प्रजननं चेति ॥ ५२ ॥
उसके लिए भी सत्य, अक्रोध और शौच के नियमों का विधान है ॥५२॥
आचमनार्थे पाणिपादप्रक्षालनमेवैके ॥ ५३ ॥
पूर्वेषां वर्णानां यत्राऽऽचमनमुक्तं तस्मिन्विषये शूद्रस्य पाणिपादप्रक्षालनमेव भवति नान्य आचमनकल्प इत्येके मन्यन्ते। मनुस्तु— सकृदम्बुपानमिच्छति स्त्रीशूद्रौ तु सकृत्सकृदिति। नित्यस्नानविषये तूशना— सच्छूद्रः स्नायादसच्छूद्रः पाणिपादं प्रक्षालयेत्। इति ॥ ५३ ॥
कुछ आचार्यों का मत है कि शूद्र (ब्राह्मणादि तीन वर्णों के लिए विहित) आचमन के स्थान पर केवल हाथ पैर धोने का विधान है ॥ ५३ ॥
श्राद्धकर्म ॥ ५४ ॥
अमावास्यायामित्यारभ्य यच्छ्राद्धकर्म वक्ष्यते तदपि शूद्रस्य कर्तव्यं मन्त्रवर्जम् ॥ ५४ ॥
श्राद्धकर्म भी शूद्र के लिए विहित है ॥ ५४ ॥
भृत्यभरणम् ॥ ५५ ॥
भृत्यो भरणीयः पोष्यवर्गः। तस्य च भरणं कर्तव्यम्। तेन तदनुरूपमर्थार्जनमप्यस्य कर्तव्यमिति ॥ ५५ ॥
आश्रित जनों का भरण पोषण (भी शूद्र करे) ॥ ५५ ॥
स्वदारवृत्तिः ॥ ५६ ॥
स्वेष्वेव दारेष्वस्य वृत्तिः। सजातीयेष्वपि परदारेषु वेश्यासु च प्रसञ्जन् दण्ड्य इति। अपर आह— स्वदारवृत्तिरेवास्य भवतिनाऽऽश्रमान्तरप्राप्तिरिति ॥ ५६ ॥