गौतम धर्मसूत्र (हिन्दी व्याख्या सहित)

सानुवाद-मिताक्षरावृत्तिसहितानि १५५

प्रथमतृतीयसप्तमनवमेषूदकक्रिया ॥ ३८ ॥
प्रथमादिष्वहःसु सपिण्डैः प्रेताय तिलमिश्रमुदकं देयमेवंगोत्रायै- वं शर्मणे प्रेतायैतत्तिलोदकं ददामीति । प्रथमे त्रीन् । तृतीये नव । सप्तमे त्रिंशत् । नवमे त्रयस्त्रिंशत् । इति पञ्चसप्ततिर्जलाञ्जलयो देयाः । आचारस्तु प्रथमेऽह्नि त्रयः । द्वितीयादिष्वेकोत्तरं दीयते ॥ ३८ ॥
पहले, तीसरे, सातवें और नवें दिन ( तिल युक्त ) जल की अंजलि प्रेत के लिए प्रदान करें ॥ ३८ ॥

वाससां च त्यागः ॥ ३६ ॥
उदकदानकाले परिहितानि वासांसि प्रथमतृतीयसप्तमनवमेषु त्या- ज्यानि । अन्यानि क्रमेण परिधेयानि ॥ ३९ ॥
उदकदान के समय धारण किये गये वस्त्रों का त्याग ( करके दूसरे वस्त्र धारण ) करें ॥ ३९ ॥

अन्ते ( न्त्ये ) त्वन्त्यानाम् ॥ ४० ॥
वर्णेष्वन्त्याः शूद्रास्तेषामन्त्ये नवमेऽहनि वाससां त्यागः ॥ ४० ॥
शूद्र अन्तिम उदकदान के समय अर्थात् नवे दिन वस्त्र त्याग करे ॥ ४० ॥

दन्तजन्मादि मातापितृभ्याम् ॥ ४१ ॥
दन्तजन्मप्रभृति पुत्रस्य मातापितरौ जलं दद्याताम् । तूष्णीं माता ॥ ४१ ॥
दाँत निकलने के बाद (मृत) पुत्र को माता और पिता उदकाञ्जलि दें ॥ ४१ ॥

बालदेशान्तरितप्रव्रजितासपिण्डानां सद्यःशौचम् ॥ ४२ ॥
बालोऽकृतचूडः । देशान्तरितो देशेन व्यवहितो देशान्तरस्थः । प्रव्रजिता नैष्ठिकवानप्रस्थपरिव्राजकाः असपिण्डाः समानोदकाः । तेषां मरणे ज्ञातीनां सद्यःशौचं स्नानेन शुद्धिः । बालविषये याज्ञवल्क्यः-

ऊनद्विवार्षिकं प्रेतं निखनेन्नोदकं ततः ।
आ दन्तजन्मनः सद्य आ चूडान्नैशिकी स्मृता ॥
त्रिरात्रमा व्रतादेशाद्दशरात्रमतः परम् । इति ।

अङ्गिराः-

यद्यप्यकृतचूड़ो वै जातदन्तस्तु संस्थितः ॥
दाहयित्वा तथाऽप्येनमाशौचं त्र्यहमाचरेत् ॥ इति ।

मनुस्तु-

ऊनद्विवार्षिकं प्रेतं निदध्युर्बान्धवा बहिः ।
अलंकृत्य शुचौ भूमावस्थिसंचयनादृते ॥
नास्य कार्योऽग्निसंस्कारो नास्य कार्योदकक्रिया ।
अरण्ये काष्ठवत्त्यक्त्वा क्षपेत् त्र्यहमेव तु ॥ इति ।