गौतम धर्मसूत्र (हिन्दी व्याख्या सहित)

सानुवाद-मिताक्षरावृत्तिसहितानि १८३

पर्युषितमशाकभक्षस्नेहमांसमधूनि ॥ १६ ॥

उदयास्तमयान्तरितं पर्युषितम् । दिवा पक्वं रात्रौ रात्रिपक्वं दिवा तदशुक्तमप्यभोज्यम् । शाकादि तु पर्युषितमपि भोज्यम् । शाकमुक्तम् । भक्षाः पृथुकापूपादयः स्नेहो घृततैलादिः । मांसं प्रसिद्धम् । मधु च । एतानि पर्युषितान्यपि भोज्यानि । स्नेहमध्वादीनामपक्वत्वादेवापर्युषितत्वं तस्मात्स्नेहमधुग्रहणं तत्संसृष्टस्यापि पर्युषितस्य पर्युदासार्थम् । तेन तत्संसृष्टं पर्युषितमपि भोज्यमगर्हितम् ।

तत्पर्युषितमप्याद्यं हविःशेषं च यद्भवेत् ॥ १६ ॥

बासी भोजन ( दिन में बनाया हुआ रात्रि को और रात्रि में बनाया हुआ भोजन दिन में ) अभोज्य हो जाता है, किन्तु शाक, पृथुक, अपूप आदि भक्ष, घी, तेल आदि, मांस एवं मधु बासी भी खाए जा सकते हैं ॥ १६ ॥

---

उत्सृष्टपुंश्चल्यभिशस्तानपदेश्यदण्डिकतक्षककदर्यबन्धनिकचि-

कित्सकमृगयुवनिषुचार्युच्छिष्टभोजिगणविद्विषाणाम् ॥ १७ ॥

उत्सृष्टः पितृभ्यां परित्यक्तः ।

गण्डस्योपरिजातानां परित्यागो विधीयते ।

इत्यादिना कारणेन दुर्भिक्षे रक्षणाशक्त्या, प्रातिकूल्येन वा । पुंश्चली-अनियतपुंस्का व्यभिचारिणी गणिका च । अभिशस्तः सताऽसता वा दोषेण ख्यातः । अनपदेश्य एवंभूतोऽयमिति व्यपदेशनानर्हः । स्त्रीत्वपुंस्त्ववाभ्यामनिर्देश्या तृतीयाप्रकृतिरित्यन्ये । दण्डिको राज्ञा दण्डाधिकारे नियुक्तः । शूद्रात्प्रातिलोम्येन वैश्यायां जातस्तक्षा । वैश्यात्क्षत्रियायां जातो माहिष्यः । शूद्रायामूढायां वैश्याज्जाता करणी, तस्यां माहिष्याज्जातो रथकारः । स तक्षेत्यन्ये । कदर्यो लुब्धः । यमधिकृत्य मनुराह—

श्रोत्रियस्य कदर्यस्य वदान्यस्य च वार्धुषेः । इति ।

बन्धनिको बन्धकागाररक्षी । चिकित्सको वैद्यः शल्यकर्ता वा । यो मृगयुः सन्निषुचारो न भवति किंतु पाशचारी स मृगयुर्वनिषुचारो वागुरिकः । उच्छिष्टभोजी निगदसिद्धः । गणो जनसमुदायः । विद्विषाणः शत्रुः । एतेषामुत्सृष्टादीनामन्नमभोज्यम् । येऽत्र प्रशस्ता द्विजातयो न भवन्ति तेषां ग्रहणमुदितप्रतिषेधार्थम् । तथा चाऽपस्तम्बः—चिकित्सकस्य मृगयोरित्यादि । आपद्यपि प्रतिषेधार्थमित्यन्ये ॥ १७ ॥

माता-पिता द्वारा परित्यक्त व्यक्ति का, व्यभिचारिणी स्त्री का, वास्तविक अथवा मिथ्या दोषारोपण द्वारा निन्दित व्यक्ति का ( नपुंसक का ), राजा द्वारा दण्ड-कार्य में नियुक्त व्यक्ति का, वैश्यस्त्री से उत्पन्न शूद्र का पुत्र ( अथवा बढ़ई