गौतम धर्मसूत्र (हिन्दी व्याख्या सहित)
Gautama Dharmasutra Hindi
महर्षि गौतम द्वारा
स्रोत: Gautama Dharmasutram with Hindi Commentary (उद्गम)
पृष्ठ 262, कुल 360 में से
संदर्भ में पढ़ेंसानुवाद-मिताक्षरावृत्तिसहितानि १९५
प्राग्वाससः प्रतिपत्तेरित्येके ॥ २३ ॥
एके मन्यन्ते यदा कन्या वासः प्रतिपद्यतेऽथवा लज्जते तावदेव प्रदेयेति ॥ २३ ॥
कुछ आचार्यों का मत है कि कन्या के वस्त्र पहनने ( अथवा लज्जा करने ) की अवस्था से पूर्व ही उसका दान कर देना चाहिए ॥ २३ ॥
द्रव्यादानं विवाहसिद्ध्यर्थं धर्मतन्त्रसंयोगे च शूद्रात् ॥ २४ ॥
द्रव्यमननुज्ञातमपि शूद्राच्चैलादिकमादेयं विवाहसिद्ध्यर्थं यावता विवाहः सिध्यति तावत् । अधिके दोषः । तथा धर्मस्य पशुबन्धादेः प्रवृत्तस्य यत्तन्त्रमङ्गमश्वादि तस्य संयोगेऽविच्छेदसिद्ध्यर्थं यावता तन्निव-( र्व ) र्तते तावदननुज्ञातमप्यादेयं शूद्रात् । अधिके दोषः ॥ २४ ॥
विवाहकार्य सम्पन्न करने लिए और किसी धार्मिक कर्म में लगे होने पर उसके लिए भी शूद्र से ( बलात् भी ) द्रव्य लिया जा सकता है ॥ २४ ॥
अन्यत्रापि शूद्राद् बहुपशोर्हीनकर्मणः ॥ २५ ॥
‘इतराभ्योऽपि दृश्यन्ते’ इति पञ्चम्यास्तल् । शूद्रादन्यतोऽपि द्रव्यमादेयं स चेद् बहुपशुस्तथा हीनकर्मा भवति । तदनुरूपं कर्म न करोति निषिद्धं वा कर्म सेवते शूद्रग्रहणं विधिरयं यथा स्यादिति । तेन शूद्रालाभे वैश्यात् । तदलाभे क्षत्रियात् ॥ २५ ॥
शूद्र के अतिरिक्त किसी ऐसे भी व्यक्ति से उपर्युक्त प्रयोजन के लिए द्रव्य लिया जा सकता है जिसके पास अनेक छोटे पशु हों और जो अपने वर्ण के अनुरूप कर्म न करता हो ॥ २५ ॥
उक्तमेवार्थमुदाहरणेन दर्शयति--
शतगोरनाहिताग्नेः ॥ २६ ॥
गोग्रहणमुपलक्षणम् । यस्तावद्द्रव्यो भवत्यग्नींश्च नाऽऽधत्ते । निषिद्धकर्मसेवी तु दण्डापूपिकया व्याख्यातः ॥ २६ ॥
अथवा सौ गायों वाले किसी ऐसे व्यक्ति से द्रव्य ले सकता है जिसने अग्नियों का आधान न किया हो ॥ २६ ॥
सहस्रगोश्चासोमपात् ॥ २७ ॥
पूर्वेण गतम् । यः सहस्रगुश्च भवति सोमं च न पिबति तस्मादिति ॥ २७ ॥