भारतकोश
गौतम धर्मसूत्र (हिन्दी व्याख्या सहित)

गौतम धर्मसूत्र (हिन्दी व्याख्या सहित)

Gautama Dharmasutra Hindi

महर्षि गौतम द्वारा

स्रोत: Gautama Dharmasutram with Hindi Commentary (उद्गम)

DevanagariHindipublished360 पृष्ठ

पृष्ठ 355, कुल 360 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 355

२८८ गौतमधर्मसूत्राणि

किन्तु उसे ज्येष्ठ पुत्र को मिलने वाला अतिरिक्त अंश नहीं मिलता है ॥ ३४ ॥

राजन्यावैश्यापुत्रसमवाये यथा स ब्राह्मणीपुत्रेण ॥ ३५ ॥

यदा ब्राह्मणीपुत्रस्तु नास्ति तदा राजन्यापुत्रो ब्राह्मणीपुत्रेण समवाये यथा तुल्यभाक्, एवं क्षत्रियापुत्रेण वैश्यापुत्रस्तुल्यभाक् ॥ ३५ ॥

यदि किसी ब्राह्मण के क्षत्रिया और वैश्या स्त्री से उत्पन्न पुत्र हों तो उनके बीच उसी प्रकार विभाजन होता है जिस प्रकार ब्राह्मणी और क्षत्रिया से उत्पन्न पुत्रों के बीच होता है ॥ ३५ ॥

क्षत्रियाच्चेत् ॥ ३६ ॥

चेच्छब्दश्चशब्दस्यार्थे । क्षत्रियाच्चोत्पन्नयोः पुत्रयोः समवाये वैश्या-पुत्रो ज्येष्ठो गुणसंपन्नः क्षत्रियापुत्रेण यवीयसा तुल्यभाक् । एवं वैश्यादुत्पन्नस्य शूद्रापुत्रस्याप्येके मन्यन्ते द्रष्टव्यमिति । नेत्यन्येऽनुक्तत्वात् ॥ ३६ ॥

क्षत्रिया स्त्री से उत्पन्न पुत्र और वैश्या स्त्री से उत्पन्न पुत्र क्षत्रिय पिता से उत्पन्न होने पर उपर्युक्त विधि से ही सम्पत्ति के भाग पाते हैं ॥ ३६ ॥

शूद्रापुत्रोऽप्यनपत्यस्य शुश्रूषुश्चेल्लभेत वृत्तिमूलमन्तेवासि-विधिना ॥ ३७ ॥

ब्राह्मणस्येति वर्तते । अनपत्यस्याविद्यमानद्विजातिपुत्रस्य ब्राह्मणस्य शूद्रापुत्रोऽपि वृत्तिमूलं लभेत । यावता कृष्यादिकर्मसमर्था भवति तावल्लभेत । स यद्यन्तेवासिविधिना शुश्रूषुर्भवति । यथा शिष्य आचार्ये शुश्रूषते तथा शुश्रूषुश्चेदिति । एवं क्षत्रियवैश्ययोरपि शूद्रापुत्रो वृत्तिमूलं लभेत ॥ ३७ ॥

शूद्रा स्त्री का पुत्र भी यदि शिष्य के समान आज्ञाकारी हो तो भरण-पोषण के योग्य भाग उस ब्राह्मण पिता की सम्पत्ति से पाता है जिसके कोई अन्य पुत्र न हो ॥ ३७ ॥

सवर्णापुत्रोऽप्यन्याय्यवृत्तो न लभेतेत्येकेषाम् ॥ ३८ ॥

यस्त्वन्याय्यवृत्तोऽधर्मेण द्रव्याणि प्रतिपादयति वेश्यादिभ्यः प्रयच्छति [स] सवर्णापुत्रोऽप्यपिशब्दाज्ज्येष्ठोऽपि दायं न लभेतेत्येकेषां मतम् । तथा चाऽऽपस्तम्बः—यस्त्वधर्मेण द्रव्याणि प्रतिपादयति ज्येष्ठोऽपि तमभागं कुर्वन्तीति ॥ ३८ ॥