गौतम धर्मसूत्र (हिन्दी व्याख्या सहित)
Gautama Dharmasutra Hindi
महर्षि गौतम द्वारा
स्रोत: Gautama Dharmasutram with Hindi Commentary (उद्गम)
पृष्ठ 356, कुल 360 में से
संदर्भ में पढ़ेंसानुवाद-मिताक्षरावृत्तिसहितानि , २८९
कुछ आचार्यों का मत है कि अपने वर्ण की पत्नी से उत्पन्न पुत्र यदि अधर्माचरण करने वाला हो तो उसे भी सम्पत्ति मिले ॥ ३८ ॥
श्रोत्रिया ब्राह्मणस्यानपत्यस्य रिक्थं भजेरन् ॥ ३९ ॥
अपत्यग्रहणं पिण्डगोत्रर्षिसंबन्धादेरुपलक्षणम् । अनपत्यस्याविद्यमानधनभाजो ब्राह्मणस्य श्रोत्रिया हि रिक्थं भजेरन् ॥ ३९ ॥
पुत्रहीन ब्राह्मण की सम्पत्ति श्रोत्रिय बाँट लेते हैं ॥ ३९ ॥
राजेतरेषाम् ॥ ४० ॥
इतरेषां क्षत्रियादीनां रिक्थमनपत्यानां राजा भजेत ॥ ४० ॥
राजा अन्य वर्णों के पुरुषों की सम्पत्ति ग्रहण करता है ॥ ४० ॥
जडक्लीबौ भर्तव्यौ ॥ ४१ ॥
जडो नष्टचित्तः । क्लीबस्तृतीयाप्रकृतिः । एतावशनाच्छादनदानेन भर्तव्यो । मनुस्तु—
अनंशौ क्लीबपतितौ जात्यन्धबधिरौ तथा ।
उन्मत्तजडमूकश्च ये च केचिन्निरिन्द्रियाः ॥ इति ॥ ४१ ॥
मूर्ख और नपुंसक का पालन पोषण करे ॥ ४१ ॥
अपत्यं जडस्य भागार्हम् ॥ ४२ ॥
यदि तु जडस्यापत्यं भवति तदा तद्भागार्हं भवति । तस्मै स भागो देयस्तत्पितुः । अत्र मनुः—
यद्यर्थिता तु दारैः स्यात्क्लीबादीनां कथंचन ।
तेषामुत्पन्नतन्तूनामपत्यं दायमर्हति ॥ ४२ ॥
मूर्ख व्यक्ति का पुत्र भी सम्पत्ति का भागी होता है ॥ ४२ ॥
शूद्रापुत्रवत्प्रतिलोमास्तु ॥ ४३ ॥
प्रातिलोम्येन जातानां सूतादीनामपि गुणोत्कृष्टानां शूद्रापुत्रवद् वृत्तिमूलं दातव्यमिति ॥ ४३ ॥
प्रतिलोम से ( निम्न वर्ण के पुरुष द्वारा उत्तम वर्ण की स्त्री से उत्पन्न ) पुत्र ब्राह्मण द्वारा शूद्रा से उत्पन्न पुत्र के समान अंश का भागी होता है ॥ ४३ ॥
उदकयोगक्षेमकृतान्नेष्वविभागः ॥ ४४ ॥
उदकं कूपादि । योगक्षेमाविष्टापूर्ते । तथा च लौगाक्षिः—
योगः पूर्तं क्षेम इष्टा इत्याहुस्तत्त्वदर्शिनः ।
१९ गौ०