भारतकोश
गौतम धर्मसूत्र (हिन्दी व्याख्या सहित)

गौतम धर्मसूत्र (हिन्दी व्याख्या सहित)

Gautama Dharmasutra Hindi

महर्षि गौतम द्वारा

स्रोत: Gautama Dharmasutram with Hindi Commentary (उद्गम)

DevanagariHindipublished360 पृष्ठ

पृष्ठ 78, कुल 360 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 78

सानुवाद-मिताक्षरावृत्तिसहितानि १३

मनुः—सव्याहृतिकां सप्रणवां गायत्रीं शिरसा सह ।
त्रिः पठेदायतप्राणः प्राणायामः स उच्यते ॥ इति ॥ ५० ॥
पन्द्रह मात्रा ( समय तक ) का प्राणायाम करना चाहिए । ( घुटनों की बगल से सटाकर एक बार चुटकी बजाने में जो समय लगता है वह एक मात्रा का काल होता है ॥ ५० ॥

प्राक्कूलेष्वासनं च ॥ ५१ ॥

प्रागग्रेषु दर्भेषूवासनं चकारात्कर्तव्यमिति शेषः ॥ ५१ ॥
जिनके अग्रभाग पूर्व की ओर हों ऐसे कुशों को आसन बनाना चाहिए ॥ ५१ ॥

ॐपूर्वा व्याहृतयः पञ्च सत्यान्ताः ॥ ५२ ॥

व्याहृतिसाम भूर्भुवः स्वः सत्यं पुरुष इति पञ्च । अत्र तु पुरुष-व्याहृतिश्चतुर्थी सत्यव्याहृतिः पञ्चमी वक्तव्या । ताश्च प्रत्येकं प्रणवपूर्वा वक्तव्याः ॥ ५२ ॥
( प्रत्येक के ) पहले ॐ जोड़कर सत्यम् तक ( भूः, भुवः, स्वः, पुरुष और सत्यम् ) पाँच व्याहृतियाँ होती हैं ॥ ५२ ॥

गुरोः पादोपसंग्रहणं प्रातः ॥ ५३ ॥

अहरहः प्रातर्गुरोः पादोपसंग्रहणं कार्यम् ।
मनुः—व्यत्यस्तपाणिना कार्यमुपसंग्रहणं गुरोः ।
सव्येन सव्यः स्प्रष्टव्यो दक्षिणेन तु दक्षिणः ॥ इति ॥ ५३ ॥
प्रतिदिन प्रातःकाल गुरु का चरण छूना चाहिए ॥ ५३ ॥

ब्रह्मानुवचने चाऽऽद्यन्तयोः ॥ ५४ ॥

ब्रह्म वेदः । अनुवचनमध्यापनम् । तत्राऽऽद्यन्तयोश्च गुरुपादोप-संग्रहणं कार्यम् ॥ ५४ ॥
वेद का पाठ होने पर ( पाठ आरम्भ होने के ) पहले और अन्त में गुरु का चरण छुये ॥ ५४ ॥

अनुज्ञात उपविशेत् प्राङ्मुखो दक्षिणतः शिष्य उदङ्मुखो वा ॥ ५५ ॥

आचार्येणानुज्ञातस्तद्दक्षिणतः प्राङ्मुख उदङ्मुखो वोपविशेत् । कार्यानुगुणो विकल्पः ॥ ५५ ॥