गौतम धर्मसूत्र (हिन्दी व्याख्या सहित)
Gautama Dharmasutra Hindi
महर्षि गौतम द्वारा
स्रोत: Gautama Dharmasutram with Hindi Commentary (उद्गम)
पृष्ठ 87, कुल 360 में से
संदर्भ में पढ़ें२२ गौतमधर्मसूत्राणि
द्यूतं हीनसेवामदत्तादानं हिंसाम् ॥ २३ ॥
द्यूतं वर्जयेदिति । द्विविधं [ द्यूतम् ] प्राण्यप्राणिभेदात् । प्राणिद्यूतं मेषयुद्धाद्यप्राणिद्यूतमक्षक्रीडादि । हीनसेवा हीनस्य सेवामधोजातिप्रभृतेः । हीना चासौ सेवा च शौचादिजलाहरणम् । अदत्तादानं केनाप्यदत्तस्योत्सृष्टस्याप्यस्वामिकस्याऽऽदानम् । हिंसा प्राणिपीडा ॥ २३ ॥
जुआ, निम्नजाति के व्यक्ति की सेवा ( अथवा निम्नकोटि की सेवावृत्ति ), बिना दी हुई वस्तु का ग्रहण और प्राणियों की हिंसा न करे ॥ २३ ॥
आचार्यतत्पुत्रस्त्रीदीक्षितनामानि ॥ २४ ॥
आचार्यस्य तत्पुत्रस्य तत्स्त्रिया दीक्षितस्य नामानि वर्जयेत् । परोक्षेऽप्यौपाधिकनामग्रहणं कर्तव्यमिति ॥ २४ ॥
आचार्य, उनके पुत्र, उनकी पत्नी तथा ( यज्ञ में दीक्षणीया इष्टि करके ) दीक्षा लेने वाले के नाम नहीं लेने चाहिए ॥ २४ ॥
मधुमांसाद्येतत्पर्यन्तं वर्जयेदिति क्रियान्वयोऽस्यापि सूत्रस्य—
शुक्लवाचो मद्यं नित्यं ब्राह्मणः ॥ २५ ॥
ब्राह्मणः शुक्ला अश्लीलाः परोद्वेगकारिण्यः । मद्यं मदकरं द्रव्यम् । ताश्च तच्च नित्यं वर्जयेत् । नित्यं ब्राह्मण इति वचनात् क्षत्रियवैश्ययोर्गृहस्थयोः पैष्टीव्यतिरिक्तमद्योपयोगे न प्रत्यवाय इति ॥ २५ ॥
ब्राह्मण अश्लील या दूसरे को कष्ट देने वाले वचन एवं मादक द्रव्यों के सेवन का नित्य ही ( अर्थात् सर्वदा ) परित्याग करे ॥ २५ ॥
अधःशय्यासनी पूर्वोत्थायी जघन्यसंवेशी ॥ २६ ॥
अस्यार्थो मानवे स्पष्टः—
नीचं शय्यासनं चास्य नित्यं स्याद्गुरुसंनिधौ ।
उत्तिष्ठेत्प्रथमं चास्य चरमं चैव संविशेत् ॥ इति ॥ २६ ॥
ब्रह्मचारी गुरु की शय्या की अपेक्षा नीची शय्या पर सोवे, गुरु के आसन की अपेक्षा नीचे आसन पर बैठे, गुरु के जागने से पहले ही उठे और उनके सोने के बाद सोवे ॥ २६ ॥
वाग्बाहूदरसंयतः ॥ २७ ॥
वाक्संयमो बहुप्रलापविरहः । बाहुसंयमो लोष्टमर्दनाद्यभावः । उदरसंयमो मितभोजनम् ॥ २७ ॥