गौतम धर्मसूत्र (हिन्दी व्याख्या सहित)

३२ गौतमधर्मसूत्राणि

आचरण करे और उसके भी अभाव में अग्नि में (समिधाओं का हवन आदि कर्म द्वारा) वृत्ति करे ॥ ७ ॥

एवंवृत्तो ब्रह्मलोकमवाप्नोति जितेन्द्रियः ॥ ८ ॥
स्पष्टोऽर्थः । जितेन्द्रियत्वं मनुना दर्शितम्—
श्रुत्वा स्पृष्ट्वा च दृष्ट्वा च भुक्त्वा घ्रात्वा च यो नरः ।
न हृष्यति ग्लायति वा स विज्ञेयो जितेन्द्रियः ॥ ८ ॥
इन्द्रियों पर विजय प्राप्त करके इस प्रकार आचरण करने वाला नैष्ठिक ब्रह्मचारी ब्रह्मलोक प्राप्त करता है ॥ ८ ॥

उत्तरेषां चैतदविरोधि ॥ ९ ॥
उत्तरेषामप्याश्रमाणामस्मिन्वृत्ते यदविरुद्धं तत्समानम् । यथा द्यूतादिवर्जनम् । विरुद्धं यथा—अग्निकार्यं प्रव्रजितस्य, गुरुकुलवासो वैखानसस्य, ब्रह्मचर्यं गृहस्थस्येत्यपरा वृत्तिः । उत्तरेषां चाऽऽश्रमाणां धर्मजातमेतस्य द्रष्टव्यम् । किमविशेषेण । न एतदविरोधि । एतदाश्रमधर्माविरोधि न म्लेच्छाशुच्यधार्मिकैः सह संभाषेतेत्येवमाद्यस्यापि भवति ॥ ९ ॥
ब्रह्मचर्य के बाद के आश्रमों में भी ब्रह्मचर्याश्रम के जो आचरण प्रतिकूल नहीं हैं वे समान रूप से विहित हैं ॥ ९ ॥
बहुवक्तव्यत्वात्क्रमप्राप्तमपि गृहस्थ्यमुल्लङ्घ्य भिक्षोधर्मानाह—

अनिचयो भिक्षुः ॥ १० ॥
निचयो द्रव्यसंग्रहस्तद्रहितः स्यात् ॥ १० ॥
संन्यासी को (द्रव्य आदि का) संग्रह नहीं करना चाहिए ॥ १० ॥

ऊर्ध्वरेताः ॥ ११ ॥
उत्तरेषां चैतदविरोधीति जितेन्द्रियत्वे सिद्धेऽपि पुनरूर्ध्वरेता इति रेतसः स्रोतोभङ्गो यथा भवेत्तथा प्रयतेतेत्येवमर्थम् ॥ ११ ॥
(संन्यासी को) ऊर्ध्वरेता होना चाहिए (अर्थात् वीर्यभंग नहीं होने देना चाहिए) ॥ ११ ॥

ध्रुवशीलो वर्षासु ॥ १२ ॥
वर्षाशब्दो नित्यं बहुवचनान्तः । वर्षर्तौ सति ध्रुवशीलः स्यादेकत्र तिष्ठेदिति ॥ १२ ॥
वर्षाऋतु में एक स्थान पर ही निवास करे ॥ १२ ॥