घेरण्ड संहिता (महर्षि घेरण्ड - सप्ताङ्ग हठयोग सटीक)

MUDRAS 67 प्रसादादस्य बन्धस्य साधयेत्सर्ववाञ्छितम् ॥ 16 Mahabandha is a great bandha: it destroys decrepitude and death, and by its grace the yogi can achieve whatever he wants. रूपयौवनलावण्यं नारीणां पुरुषं विना । मूलबन्धमहाबन्धौ महावेधं विना तथा ॥ 17 Mulabandha and Mahabandha without Mahavedha are like the beauty, youth, and charm of a woman without a man. महाबन्धं समासाद्य चरेदुड्डानकुम्भकं । महावेधः समाख्यातो योगिनां सिद्धिदायकः ॥ 18 Assume Mahabandha and hold the breath while applying Uddiyanabandha. This is called Mahavedha. It bestows success upon yogis. महाबन्धमूलबन्धौ महावेधसमन्वितौ । प्रत्यहं कुरुते यस्तु स योगी योगवित्तमः ॥ 19 The yogi who every day practices Mahabandha and Mulabandha combined with Mahavedha is the best of Yoga experts. न मृत्यतो भयं तस्य न जरा तस्य विद्यते । गोपनीयः प्रयत्नेन वेधोऽयं योगिपुंगवैः ॥ 20

68 मुद्रा He has no fear of death and does not become decrepit. This Mahavedha is to be kept secret by the masters of Yoga. जिह्वाधोनाडीं संछित्य रसनां चालयेत्सदा । दोहयेन्नवनीतेन लौहयन्त्रेण कर्षयेत् ॥ 21 The yogi should regularly cut the tendon below the tongue and move the tongue about. He should milk it with fresh butter and pull it with iron tongs. एवं नित्यं समभ्यासाल्लम्बिका दीर्घतां व्रजेत् । यावद्गच्छेद्भ्रुवोर्मध्ये तदा सिध्यति खेचरी ॥ 22 By regular practice in this way, the tongue becomes long. When it reaches between the eyebrows, Khechari is perfected. रसनां तालुमूले तु शनैः शनैः प्रवेशयेत् । कपालकुहरे जिह्वा प्रविष्टा विपरीतगा । भ्रुवोर्मध्ये गता दृष्टिर्मुद्रा भवति खेचरी ॥ 23 Gently insert the tongue into the base of the palate. When the tongue is turned back into the cavity of the skull and the gaze is directed between the eyebrows, that is Khecharimudra. न च मूर्च्छा क्षुधा तृष्णा नैवालस्यं प्रजायते । न च रोगो जरा मृत्युर्देवदेहः स जायते ॥ 24

MUDRAS 69 Loss of consciousness, hunger, thirst, sloth, sickness, decrepitude, and death do not arise, and the yogi obtains the body of a god. न चाग्निर्दहते गात्रं न शोषयति मारुतः। न देहं क्लेदयन्त्यापो दशेन्न च भुजङ्गमः॥ 25 Fire does not burn the body, the winds do not dry it out, water does not wet it, and a snake cannot bite it. लावण्यं च भवेद्गात्रे समाधिर्जायते ध्रुवम्। कपालवक्त्रसंयोगे रसना रसमाप्नुयात्॥ 26 The body becomes beautiful and samadhi is sure to arise. When it comes into contact with the aperture of the skull, the tongue reaches a liquid. नानारससमुद्भूतमानन्दं च दिने दिने। आदौ च लवणं क्षारं ततस्तिक्तकषायकम्॥ 27 नवनीतं घृतं क्षीरं दधितक्रमधूनि च। द्राक्षारसं च पीयूषं जायते रसनोदकम्॥ 28 Each day a blissful sensation arises from the various flavors. At first the fluid on the tongue is salty and brackish, then bitter and sharp, then like fresh butter, ghee, milk, curd, buttermilk, honey, grape juice, and nectar. नाभिमूले वसेत्सूर्यस्तालुमूले च चन्द्रमाः।

70 मुद्रा अमृतं ग्रसते सूर्यस्ततो मृत्युवशो नरः ॥ 29 The sun dwells at the root of the navel, and the moon at the root of the palate. The sun consumes the nectar of immortality and thus man is held in the sway of death. ऊर्ध्वं च योजयेत्सूर्यं चन्द्रं चाप्यध आनयेत् । विपरीतकरी मुद्रा सर्वतन्त्रेषु गोपिता ॥ 30 Put the sun up and bring the moon down. This Viparita- karani mudra is concealed in all the tantras. भूमौ शिरश्च संस्थाप्य करयुग्मं समाहितः । ऊर्ध्वपादः स्थिरो भूत्वा विपरीतकरी मता ॥ 31 Carefully place the head and both hands on the ground, raise the feet, and remain steady. This is considered to be Viparitakarani. You have just read 10% of the Gheranda Samhita. Go to YogaVidya.com to learn more. Feel free to share this with your friends and colleagues.

MUDRAS 71 विपरीतकरणी – Viparitakarani

Contributors JAMES MALLINSON is a graduate of Eton and Oxford, holds a master’s from the School of Oriental and African Studies, University of London, and returned to Oxford University for his doctorate. He has also spent years in India, living amongst the yogis. ॐ SANTOSHA VANESSA BOUCHARD, the woman in the photographs, is a lifelong practitioner of Yoga. She inspires her students through her love of Yoga. Michael L. Rixson has been a professional photographer since 1983 and a practitioner of Yoga since 1997. ॐ YOGAVIDYA.COM is dedicated to publishing excellent and affordable books about Yoga. It is completely indepen- dent of any commercial, governmental, educational, or religious institutions. 127

आदि-नाथाय नमः अस्तु तस्मै येन उपदिष्टा हठ-योग-विद्या। विभ्राजते प्रोन्नत-राज-योगाय ... ह-विद्या उपदिश्यते ॥ भ्रान्त्या बहु-मत-ध्वान्ते राज-योगम् अजानताम्। हठ-प्रदीपिकाम् धत्ते स्वा... न् प्रसादतः ॥ श्री आदि-नाथाय नमः अस्तु तस्मै येन उपदिष्टा हठ-योग-विद्या। विभ्राजते प्रोन्नत- ज-योगाय हठ-विद्या उपदिश्यते ॥ भ्रान्त्या बहु-मत-ध्वान्ते राज-योगम् अजानताम्। हठ-प्रदीपि... योगी जानीते तत् प्रसादतः ॥ श्री आदि-नाथाय नमः अस्तु तस्मै येन उपदिष्टा हठ-योग-विद्या। योगिना। केवलम् राज-योगम् अज... वात्मारामः अथवा तस्मै येन उपदिष्ट... वात्मारामेण योगि... हु-मत-ध्वान्ते रा... जानते। स्वात्मा... नमः अस्तु तस्मै ... रुम् नाथम् स्वात्... ॥ भ्रान्त्या बहु-म... गोरक्ष-आद्याः वि... आदि-नाथाय न... त्र ॥ प्रणम्य श्री-... विद्या उपदिश्यते... विद्याम् हि मत्स्येन... तत् प्रसादतः ॥ ... च्छोः अधिरोहि... म् राज-योगाय... पाकरः ॥ हठ-वि... योगी जानीते ... गम् आरोढुम् इ... योगिना। केवल... त्ते स्वात्मारामः स्वात्मारामः अथ... भ्राजते प्रोन्नत-र... म् नाथम् स्वात्मा... जानताम्। हठ-... न्द्र-गोरक्ष-आद्या... पदिष्टा हठ-योग... श्रेणी इव ॥ प्रणम्य... ध्वान्ते राज-योगम्... ठ-विद्याम् हि म... स्तु तस्मै येन उ... इच्छोः अधिरो... न्त्या बहु-मत-ध्वान्ते राज-योगम् अजानताम्। हठ-प्रदीपिकाम् धत्ते स्वात्मारामः कृपाकरः ॥ ह... दि-नाथाय नमः अस्तु तस्मै येन उपदिष्टा हठ-योग-विद्या। विभ्राजते प्रोन्नत-राज-योगम् आरो... विद्या उपदिश्यते काम् धत्ते स्वात्म... न् प्रसादतः ॥ श्री ... विभ्राजते प्रोन्न... ज-योगाय हठ-वि... ताम्। हठ-प्रदीपि... योगी जानीते तत् ... ठ-योग-विद्या। योगिना। केवलम् ... राज-योगम् अज... वात्मारामः अथवा योगी जानीते तत् प्रसादतः ॥ श्री आदि-नाथाय नमः अस्तु तस्मै येन उपदिष्ट...