गीतगोविन्दम् (महाकवि जयदेव - सम्पूर्ण १२ सर्ग व २४ अष्टपदी सटीक)
Gita Govinda of Jayadeva with Hindi Commentary
महाकवि जयदेव / पं. रामचन्द्र मिश्र द्वारा
पृष्ठ 100, कुल 448 में से
संदर्भ में पढ़ें६८ श्रीगीतगोविन्दम् लहर उठता रमणीका चीर नाचते हैं हरि सरस अधीर ॥८॥ बालबोधिनी—कवि श्रीजयदेव इस गीतका उपसंहार करते हुए इसके उत्कर्षका वर्णन करते हैं। इस मङ्गलगीतमें हरिचरण स्मृतिसाररूप शृङ्गार-रसके पोषक वसन्तकालके वनविहारका अभिव्यञ्जन है। इस गीतकी जय हो। जिसका मदनविकार हुआ है, ऐसे निकटवर्त्ती जन ही इसका श्रवण करें, जिससे उनके विकार दूर हो जायेंगे। यह मङ्गलगीत अष्टपदीय है, जिसमें जाति नामक अलङ्कार है। इसमें वर्णित श्रीराधा मध्या नायिका हैं। इसमें श्रीकृष्ण दक्षिण नायकके रूपमें हैं। इसमें शृङ्गार रसका विप्रलम्भ भाव है। इसमें प्रयुक्त छन्दका नाम लय है। इस तृतीय प्रबन्धका नाम "माधवोत्सव कमलाकर" है। दर-विदलित-मल्ली-वल्लि-चञ्चत्-पराग- प्रकटित-पटवासैर्वासयन् काननानि। इह हि दहति चेतः केतकी-गन्ध-बन्धुः प्रसरदसमबाण-प्राणवद्-गन्धबाहः ॥९॥ अन्वय—[अथ वसन्तवायु वर्णयति कवि:]—इह (वसन्ते) केतकीगन्धवन्धुः (केतकीनां गन्धस्य वन्धुः नित्यसहचरः अत्यागसहनइत्यर्थः) [तथा] प्रसरदसमवाण-प्राणवत् (प्रसरन् प्रतिदिशं सञ्चरन् तरुणचेतसि प्रवृद्धिं गच्छन् यः असमवाणः पञ्चवाणः मदन इत्यर्थः मदनोऽत्र नृपत्वेन निरूपितः तस्य प्राणवत् प्राणसदृशं अतिप्रिय इत्यर्थः; अस्य निरतिशय- मदनोद्दीपकत्वादिति भावः) गन्धवाहः (दक्षिणानिलः) [सख्युराज्ञा पालनीया इत्यालोच्य] दर-विदलितमल्ली-वल्लि- चञ्चत्पराग- प्रकटित-पट-वासैः (दर-विदलितानाम् ईषद्- विकसितानां मल्लीनां मल्लिकानां या वल्लयः लताः तासां चञ्चन्तः प्रसरन्तः ये परागाः पुष्परेणवः ते एव प्रकटिताः स्फुटीकृताः