गीतगोविन्दम् (महाकवि जयदेव - सम्पूर्ण १२ सर्ग व २४ अष्टपदी सटीक)
Gita Govinda of Jayadeva with Hindi Commentary
महाकवि जयदेव / पं. रामचन्द्र मिश्र द्वारा
पृष्ठ 148, कुल 448 में से
संदर्भ में पढ़ें११६ श्रीगीतगोविन्दम् अलसया निश्चेष्टया) [मया सह] दरमुकुलित-नयन-सरोजम् (दरमुकुलिते ईषन्मुद्रिते नयनसरोजे लोचनपङ्कजे यस्य तादृशं) [केशिमथनम्...] [तथा] निःसह-निपतित तनुलतया [निःसहं शिथिलम् अपाटवं यथा तथा निपतिता तनुलता यस्याः तादृश्या [मया सह] उदित-मनोजं (उदितः आविर्भूतः मनोजः कामो मयि अभिलाष इति यावत् यस्य तादृशं) मधुसूदनं [केशिमथनम्....]॥ [अत्र मधुसूदनमिति श्लिष्टम्; अनेन भृङ्गो यथा अन्यकुसुमावलीनां मधु क्रमेणास्वादयन् कमलिन्या उत्कर्षमनुभूय तस्यामेवासक्तो भवति तद्वदयमपीति स्वमससो वैदग्ध्यमेव बोधितम्; अतएव उदितमनोजम् इतिविशेषणं सर्वथा सङ्गच्छते ॥७॥ अनुवाद—उनके साथ रति-विलास करती हुई अतिशय अनङ्गसुखके अनुभवसे अलसा गयी थी, मेरा अङ्ग-अङ्ग अवसन्न हो गया था, मेरी देहलता रतिश्रमके कारण सामर्थ्यरहित होकर एकान्तमें निर्जीव होकर निढाल हो गयी, उस समय जिन श्रीकृष्णके नयनकमल अनङ्ग-रससे सिक्त ७ नं. श्लोकका तात्पर्य— अलसाका अर्थ है मन्थरा। रतिसुख समये द्वयोरेककालं रेतःकण क्षरण समये यो रसः तदेकाग्री भावस्तेन अलसा मन्थरा। दर मुकुलिते अर्थात् ईषत् निमीलिते। निःसहा—असमर्थः। उदित मनोजम् अर्थात् अभ्युदित कामम्। निपतित तनुलता अर्थात् विपरीत रति। असमर्था— च्युति कालोत्तरावस्था इत्यर्थ। भरत मुनिने कहा है— अङ्गे स्वेदः श्लथत्वं च केशवस्त्रादि संवृत्ति। जाते च्युति सुखे नार्या विरामेच्छा च गम्यते॥