भारतकोश
गीतगोविन्दम् (महाकवि जयदेव - सम्पूर्ण १२ सर्ग व २४ अष्टपदी सटीक)

गीतगोविन्दम् (महाकवि जयदेव - सम्पूर्ण १२ सर्ग व २४ अष्टपदी सटीक)

Gita Govinda of Jayadeva with Hindi Commentary

महाकवि जयदेव / पं. रामचन्द्र मिश्र द्वारा

DevanagariSanskritpublished448 पृष्ठ

पृष्ठ 203, कुल 448 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 203

चतुर्थः सर्गः-स्निग्धमधुसूदनः १७१ इस सम्पूर्ण गीतमें मालाचतुष्पदी नामक छन्द तथा उपमा अलङ्कार है। सा रोमाञ्चति शीत्करोति विलपत्युत्कम्पते ताम्यति ध्यायत्युद्भ्रमति प्रमीलति पतत्युद्याति मूर्च्छत्यपि। एतावत्यतनु-ज्वरे वरतनु-र्जीवेन्न किं ते रसा- त्स्वर्वेद्य-प्रतिम! प्रसीदसि यदि त्यक्तोऽन्यथा हस्तकः ॥१ ॥ अन्वय-[पुनरतीव कैवल्यं वर्णयति]-हे स्वर्वेद्यप्रतिम (अश्विनी-कुमार-सदृश-सुचिकित्सक) यदि त्वं प्रसीदसि (प्रसन्नो भवसि) [तर्हि] एतावति (उत्कटेऽपि इत्यर्थः) अतनु-ज्वरे (कामज्वरे; अन्यत्र अनल्पे हिते ज्वरे) सा वरतनुः (वरवर्णिनी) राधा ते (तव) रसात् (अनुग्रह-जनितात् अनुरागात्; अन्यत्र रस-प्रयोगात् औषधात्) किं न जीवेत् [अपि तु जीवेदेव]; [वरतनुरिति तत्समा अन्या नास्तीति तस्या रक्षणं युक्तमिति ध्वनिः]; अन्यथा (नोचेत्) हस्तकः (हस्तक्रिया; पाचनाद्यौषधान्तर- दानरूपा) [वैद्यैः] त्यक्तः [दानेऽपि औषधस्य विषयाप्राप्तेरित्याशयः; कामज्वरपक्षेऽपि शीतलाद्युपचारः सखीभिस्त्यक्ते इत्यर्थः] [ज्वरावस्थां दर्शयति]-सा रोमाञ्चति (रोमाञ्चिता भवति) शीत्करोति (शीत्कारं करोति) विलपति (रोदिति) उत्कम्पते (उच्चैःकम्पते) ताम्यति (ग्लानिमाप्नोति) ध्यायति (कथं लभ्यते इति चिन्तयति) उद्भ्रमति (उच्चैः भ्रान्तिमाप्नोति) प्रमीलति (अक्षिणी सङ्कोचयति) पतति (भूमौ लुठति) उद्याति (उत्थातुमिच्छति) मूर्च्छति (मोहं प्राप्नोति) अपि ॥१॥ अनुवाद-हे अश्विनीकुमार सदृश वैद्यराज श्रीकृष्ण ! वराङ्गना श्रीराधा विरह-विकारमें विमोहित होकर कभी रोमाञ्चित होती हैं, कभी सिसकने लगती हैं, कभी चकित हो जाती हैं, कभी उच्च स्वरसे विलाप करती हैं, कभी कम्पित होती हैं, कभी एकाग्रचित्त होकर तुम्हारा ध्यान