गीतगोविन्दम् (महाकवि जयदेव - सम्पूर्ण १२ सर्ग व २४ अष्टपदी सटीक)
Gita Govinda of Jayadeva with Hindi Commentary
महाकवि जयदेव / पं. रामचन्द्र मिश्र द्वारा
पृष्ठ 207, कुल 448 में से
संदर्भ में पढ़ेंचतुर्थः सर्गः—स्निग्धमधुसूदनः १७५ (२) उपेन्द्र—दुःखी देवताओंका कल्याण करनेके लिए श्रीकृष्णने माता अदितिके गर्भसे वामन भगवान्के रूपमें भी अवतार लिया था। इन्द्रके छोटे भाई होनेके कारण वे उपेन्द्र कहलाये। इस विशेषणसे श्रीकृष्णका आश्रितजनतासंरक्षणैकव्रतित्व का निदर्शन हुआ है। श्रीराधा काम-व्याधिसे आतुर बनी हुई हैं। उनके इस असाध्य रोगकी एकमात्र औषधि आपका संयोग है। आपके अङ्गोंका स्पर्श उनके लिए अमृतवत् है। कोई प्रयास भी तो नहीं करना है आपको। यदि आप अपने अङ्ग-सङ्गसे उनको संजीवित नहीं करते तो आप निश्चय ही वज्रसे भी अधिक कठोर माने जायेंगे। इस श्लोकका उपेन्द्रवज्रा वृत्त है। कन्दर्प-ज्वर-सञ्ज्वरातुर- तनोराश्चर्यमस्याश्चिरं चेतश्चन्दनचन्द्रमः-कमलिनी-चिन्तासु सन्ताम्यति किन्तु क्लान्तिवशेन शीतलतनुं त्वामेकमेव प्रियं ध्यायन्तीं रहसि स्थिता कथमपि क्षीणां क्षणं प्राणिति ॥३॥ अन्वय—कन्दर्पज्वरसंज्वरातुरतनोः (कन्दर्पज्वरेण यः संज्वरः सन्तापः तेन आतुरा कातरा तनुर्यस्य तस्याः) अस्याः (राधायाः) चेतः (चित्तं) चन्दन-चन्द्रमः-कमलिनी-चिन्तासु (चन्दनस्य चन्द्रसमः कमलिन्याः पद्मिन्याश्च स्पर्शनादिकन्तु दूरे आस्तां तेषां चिन्तासु) चिरं सन्ताम्यति (ग्लानिमुच्छति) [तर्हि कथं सा जीवतीत्याह]—किन्तु [असौ] क्षान्तिरसेन (त्वदागमन-प्रतीक्षा क्षान्तिः, तत्र यो रसोऽनुरागः तेन (शीतलतरं; चन्दनादयः शीतलाः त्वं शीतलतरः; यतः तदीयदोषेऽपि क्षमाशीलः; क्षमावतां देहे उष्णता न जायते इति भावः) एकम् (अद्वितीयम्; एतेन अनन्यगतित्वं सूचितं) प्रियं [त्वां] रहसि (एकान्ते) स्थिता ध्यायन्ती [सती] क्षीणापि (नितरां कृशापि) कथं (कथमपि) क्षणं प्राणिति (जीवति) [तत्तद्वस्तुस्मरणे ताम्यति भवद्ध्यानेतु जीवतीति] आश्चर्यमेतत् ॥३॥