गीतगोविन्दम् (महाकवि जयदेव - सम्पूर्ण १२ सर्ग व २४ अष्टपदी सटीक)
Gita Govinda of Jayadeva with Hindi Commentary
महाकवि जयदेव / पं. रामचन्द्र मिश्र द्वारा
पृष्ठ 251, कुल 448 में से
संदर्भ में पढ़ेंषष्ठः सर्गः—धृष्ट-वैकुण्ठः २१९ मृगनयनी राधिका तुम्हारे संश्लेष-आश्लेषके रस-सिन्धुमें डूबती हुई ध्यान-परायण हो गयी है, तुम्हारे ध्यानमें मग्न हो गयी है। उनको प्रतीत होता है कि तुमने उसे आलिंगित कर रखा है। इसलिए उनके शरीरके रोम-रोममें आनन्द हो गया है। आनन्दातिशयताके कारण वह विपुल रोमाञ्चित हो गयी है और सिसकारती हुई अन्तर-जाड्यके कारण कुछ-कुछ अस्फुट बोलती है, अपने भीतर कामके तीव्र आवेशको समेटे वह आनन्द-जलधिमें डूब-उतर रही है। प्रस्तुत श्लोकमें मालिनी छन्द तथा रसवदलंकार है। अङ्गेष्वाभरणं करोति बहुशः पत्रेऽपि सञ्चारिणि प्राप्तं त्वां परिशङ्कते वितनुते शय्यां चिरं ध्यायति। इत्याकल्प-विकल्प-तल्प-रचना-सङ्कल्पलीला-शत- व्यासक्तापि विना त्वया वरतनुर्नैषा निशां नेष्यति ॥२॥ अन्वय—[पुनरतिशीघ्रगमनाय तस्या वासकसज्जा-चेष्टितमाह] —[श्रीकृष्णो मामेवं पश्यन् मन्दमना भविष्यतीति तव अनुरञ्जनाय] एषा वरतनुः (वराङ्गी) अङ्गेषु बहुशः आभरणं करोति (परिधत्ते); [अनागत इति त्यजति च पुनरपि करोति—अनेन भूषण-बाहुल्यमित्याकल्पः]; पत्रे सञ्चारिणि अपि (पक्ष्यादिना चलति सति) त्वां प्राप्तं (आगतं) परिशङ्कते (तर्कयति) [अनेन विकल्पः]; [आगता कृष्णः अत्र शयिष्यते इति] शय्यां वितनुते (परिपाट्येन विचरयति) [अनेन तल्परचना]; चिरं ध्यायति (तव सङ्ग्मरसं चिन्तयतिच) [अनेन सङ्कल्प- लीलाशतम्]; इति (एवंरूपेण) आकल्प-विकल्प-तल्परचना- सङ्कल्प-लीलाशत-व्यासक्तापि (आकल्पस्य भूषणस्य, विकल्पस्य वितर्कस्य, तल्पस्य शय्यायाश्च रचनायां तथा सङ्कल्पलीलाशतेषु परिकल्पित-विलाससमूहेषु व्यासक्तापि विनिवेशितचित्तापि) त्वया बिना निशां न नेष्यति (न यापयिष्यति)। [विरहव्याकुलया स्तस्या रात्रियापनमधुना सुदुष्करमिति भावः] ॥२॥