भारतकोश
गीतगोविन्दम् (महाकवि जयदेव - सम्पूर्ण १२ सर्ग व २४ अष्टपदी सटीक)

गीतगोविन्दम् (महाकवि जयदेव - सम्पूर्ण १२ सर्ग व २४ अष्टपदी सटीक)

Gita Govinda of Jayadeva with Hindi Commentary

महाकवि जयदेव / पं. रामचन्द्र मिश्र द्वारा

DevanagariSanskritpublished448 पृष्ठ

पृष्ठ 306, कुल 448 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 306

२७४ श्रीगीतगोविन्दम् हरि हरि याहि माधव याहि केशव मा वद कैतववादं तामनुसर सरसीरुहलोचन या तव हरति विषादम् ॥ध्रुवम् ॥१ ॥ अन्वय—रजनि-जनित-गुरु-जागर-राग-कषायितम् (रजन्यां जनितेन गुरुणा दीर्घेण जागरेण जागरणेन यो रागस्तेन, तस्यामनुरागेण च कषायितं लोहितीकृतं) [तथा] अलसनिमेषं (अलसेन निमेषः निमीलनं यत्र तं) [तथाच] उदितरसाभिनिवेशं (उदितः प्रकटितः रसाभिनिवेशः तस्याः सुरते अभिनिवेशः येन तथाभूतं) तव नयनं स्फुटम् (अभिव्यक्तम्) अनुरागं बहतीव (धारयतीव); [तां प्रति तव हृदि स्थितोऽनुरागः प्राचुर्यात् अरविन्दचक्षुषा निर्गत इव प्रतीयते इति भावः]; हे माधव [त्वं] याहि, हे केशव [त्वं] याहि [द्विरुक्त्या कोपाधिक्यं सूचितम्]; कैतववादं (त्वदेकपरायणोऽहमिति कपटवचनं) मा वद; हे सरसीरुहलोचन (कमललोचन; दृष्टिपातमात्रेणैव मुग्धस्त्रीजनवञ्चनपरायण इत्यभिप्रेत्यर्थः) हरि हरि (खेदे) [त्वत्तोऽपि वञ्चनचतुरा] या [सहजप्रेमानभिज्ञस्य] तव विषादं (कापट्यापादितवैमनस्यं) हरति, ताम् (तव चित्तानुरूपचतुरव्यापारां कान्ताम्) अनुसर (अनुगच्छ) ॥१ ॥ अनुवाद—हे हरि ! (अपनी सुललित नयन-भङ्गिमासे अबलाओंके मनको हरण करनेवाले) मुझे खेद है। हे माधव ! जाओ ! हे केशव ! चले जाओ ! तुम झूठ मत बोलो ! जो तुम्हारे दुःखका हरण कर सकती है, तुम उसीके पास चले जाओ ! रात्रिमें बहुत अधिक जागरणके कारण अलसतामय मन्द-मन्द निमीलित, रति रसावेश संयुक्त आरक्त नयन उस ब्रजसुन्दरीके प्रति प्रबलानुरागको अभी भी प्रकाशित कर रहे हैं। पद्यानुवाद— नैश जागरणसे रतनारी बनी सखे ! हैं आँखें। रह-रहकर झप-झप उठती है मृदु पलकोंकी पाँखें ॥