गोभिल गृह्यसूत्रम् (सामवेद कौथुम-राणायनीय शाखा - मुकुन्द शर्मा सटीक)

६ कण्डिका ] गोभिलगृह्यसूत्रे— ८१ इति । अत्र ( तत्रापि च ) यजमान एव कर्ता । अतः परं ब्रह्मणः कर्म्मो- पदिशति—अथेत्यादि । अथानन्तरं ब्रह्मा आसने-यजमानोपकल्पिते समा- स्तृतदर्भे । उपविशति । तत्र मन्त्रमाह—आवसोरिति । अस्यार्थः । वसु ध- नम् । (१)दक्षिणाद्रव्यम् । आ तस्यास्ते । सदने-कुशास्तरणस्थानेऽहं सीदाम्यु- पविशामीति ॥ वीरेश्वरादिपद्धतिषु तु "ॐ आ(२)वसोः सदने सीद" इत्येवं यजमानेन धृतदक्षिणकरः स्वासन उपवेशितोब्रह्मा "ॐ सीदामीति" ब्रूयादि- त्युक्तम् ॥ १५ ॥ स खल्वयम्— अग्निमभिमुखोवाग्यतः प्राञ्जलिरास्त आकर्मणः पर्यवसानात् ॥१६॥ अग्निमभिमुखः । आभिमुख्येनाग्नेरवस्थितः । तदभिमुख इत्यर्थः । वाग्यतः संयतवाक् । प्राञ्जलिः कृताञ्जलिपुटः सन्नास्ते-उपविशति । कियन्तं का- लम् ? आ कर्मणः पर्यवसानात् । कर्म्मसमाप्तिपर्यन्तमित्यर्थः ॥ १६ ॥ वाग्यत इत्यत्र प्रतिप्रसवमाह— भाषेत यज्ञसंसिद्धिम् ॥ १७ ॥ यज्ञसंसिद्धिम—“अधिकृत्ये”—ति शेषः । होत्राऽन्यथा क्रियमाणे कर्म्मणि तत्संसिद्ध्यर्थमेतदेवं कुरुष्वैतत्कुरुवैतत्कुरुष्वेत्यादि भाषेत । एतदन्यत्रास्य वाग्य- तत्वमित्यर्थः । कृताऽकृताऽवेक्षणं हि तत्कर्म निर्दिष्टं च च “ब्रह्मा चतुर्विद्योभव- ती”ति । चतुर्विद्यः(३) सर्वार्थविदिति सर्वङ्कर्म यथावदुपदेष्टुमीष्टे । तथाचै- तदन्यत्रास्य मौनमुक्तम्भवति ॥ १७ ॥ तदेवाह— नायज्ञियां वाचं वदेत् ॥ १८ ॥ अयज्ञियाम् । यज्ञा(४)नर्हाम् । संस्कृतामपि वाचन्न वदेत् । कुतः पुनर- संस्कृताम् । यत्र हि “साधुभिर्भाषितव्यं न म्लेच्छितवै-(५)नापभाषितवै” इति श्रुतिर्विरुध्यते ॥ १८ ॥ ( १ ) “द्रव्यं वित्तं स्वापतेयं रिक्थम्ऋक्थं धनं वसु” इत्यमरः । लिङ्गव्यत्यय आर्षः । ( २ ) मन्त्रार्थस्तु-हे ब्रह्मन् ! त्वं वसोर्दक्षिणाग्नेः सदने-आसीद् उपविश । अत्राडो व्यवहितप्रयोगः ( पा० १।४।८२ ) छान्दसः ॥ इत्येवमेके व्याचक्षते । एतत्तत्त्वमग्रेऽनुपदं स्फुटीभविष्यति ॥ ( ३ ) चतस्रोविद्या यस्य सः । “आन्वीक्षिकी त्रयी वार्त्ता-दण्डनीतिश्च शाश्वती । विद्या ह्येताश्चतस्रश्च कर्म्मसंस्थितिहेतवः” ॥ इत्याग्नेयं वचनम् । ( ४ ) अत्र “यज्ञर्त्विग्भ्यां घञ्खौ” (पा० ५।१।७) इत्यर्हार्थे घस्येयः । (पा०७।१।२) ( ५ ) अत्र तव्यार्थे तवै छान्दसः ( पा० ३।४।१४ ) अस्यैव व्याख्यानं “नापभा- षितवा” इति । ११ गो० गृ० सू०