गोभिल गृह्यसूत्रम् (सामवेद कौथुम-राणायनीय शाखा - मुकुन्द शर्मा सटीक)

१२६ विवाहविधिः। [ १ प्रपाठके सादेशः। प्रावृतः कृ·(धृ·)तोष्णीषइतिभाष्यकारः। वस्त्राच्छादितशरीर(१) इतिपद्धतिः। दक्षिणतः प्रकृतत्वादग्नेर्ब्रह्मणश्च। अवतिष्ठत इति। ऊर्ध्वस्थितो- भवेदित्यर्थः। अत्रापि वाग्यमनलोपे पूर्वोक्तमेव ( १-६-१९पृ० ८२ ) प्रायश्चित्तं कारणस्याविशेषादिति द्रष्टव्यम्। एवमन्यत्रापि ॥ १३ ॥ प्राजनेनान्यः ॥ १४ ॥ अन्योऽपरोवरपक्ष्यः। प्राजनेन-प्रतोदेन(२) गृहीतेनोपलक्षितस्तथैवावति- ष्ठते। अत्रोपलक्षणे तृतीया (पा० २।३।२१) "प्राजनंतोदनंतोत्रम्"-त्यमरः। एव समाचारोऽद्यत्वेनास्ति ॥१४॥ शमीपलाशमिश्रांश्च लाजांश्चतुरञ्जलिमात्रान्सूर्पेणोपसादयन्ति पश्चादग्नेः ॥ १५ ॥ शमी-प्रसिद्धा। तस्याः पलाशानि पत्राणि तैर्मिश्रान् लाजान्— "अक्षतास्तु यवाः प्रोक्ता भृष्टा धाना भवन्ति ते। भृष्टास्तु व्रीहयोलाजा घटः खाण्डिक उच्यते ॥" इति कर्म्मप्रदीपोक्तलक्षणात् । चतुरञ्जलिमात्रान् । चत्वारोऽञ्जलयः प्रमाणमेषामिति तद्धितार्थे समासः । ( पा० २।१।५१ ) प्रमाणे च मात्रच्प्र- त्ययः । ( पा० ५।२।३७ ) यावद्भिश्चत्वारोऽञ्जलयः पूर्यन्ते तावतः । अग्नेः पश्चात् । शूर्पेणोपसादयन्ति । शूर्पेस्थान्कृत्वा समीपे स्थापयन्ति ॥ १५ ॥ दृषत्पुत्रञ्च ॥ १६ ॥ दृषत्पुत्रं—शिलापुत्रकम् "लोढ़ेति" प्रसिद्धम् । अग्नेः पश्चादुपसादयन्तीति पूर्वेणान्वितम् ॥ १६ ॥ अथ यस्याः पाणिं ग्रहीष्यन्भवति सशिरस्का साऽऽप्लुता भवति ॥ १७ ॥ आप्लुता-अविधवापनीतमङ्गलोदकैस्त्रिभिर्घटैः स्नाता । तथाच-गृह्यास- ( १ ) निवीतं प्रावृतं त्रिषु" इत्यमरटीकायां "निवीतं प्रावृतमिति द्वे प्रावृतवस्त्र- स्ये"ति महेश्वरः । प्रकर्षेणावृतं वेष्टितं वस्त्रं येनेति तदर्थः ॥ ( २ ) "चाबुक"-पदाभिधेयेन । प्रकर्षेण तुदति व्यथयत्यश्वादिकमनेनेति व्युत्पत्तेः । यत्पर्यायः "कशे"ति ॥ "प्राजनं तोदनन्तोत्रम्" इत्यमरे तोदनं प्रतोद इत्यनर्थान्तरम् । आद्ये "तुदव्यथने" इत्यतः करणे ल्युट् ( पा० ३।३।११९ ) । द्वितीये करणे घञ् ( पा० ३।३।१९ ) । प्रेति प्रकर्षार्थकमत्र विशेषः । प्राजनमितितु "अजगविक्षेपणयोरि"त्य- ( भ्वा० प० )-स्मात्करणे ल्युट् पूर्ववत् । प्रवीयतेऽनेनेति । "वायौ" ( पा० २।४।५७ ) इति व्यादेशोऽजेर्भवति ॥