गोभिल गृह्यसूत्रम् (सामवेद कौथुम-राणायनीय शाखा - मुकुन्द शर्मा सटीक)

१२६ विवाहविधिः। [ १ प्रपाठके सादेशः। प्रावृतः कृ·(धृ·)तोष्णीषइतिभाष्यकारः। वस्त्राच्छादितशरीर(१) इतिपद्धतिः। दक्षिणतः प्रकृतत्वादग्नेर्ब्रह्मणश्च। अवतिष्ठत इति। ऊर्ध्वस्थितो- भवेदित्यर्थः। अत्रापि वाग्यमनलोपे पूर्वोक्तमेव ( १-६-१९पृ० ८२ ) प्रायश्चित्तं कारणस्याविशेषादिति द्रष्टव्यम्। एवमन्यत्रापि ॥ १३ ॥ प्राजनेनान्यः ॥ १४ ॥ अन्योऽपरोवरपक्ष्यः। प्राजनेन-प्रतोदेन(२) गृहीतेनोपलक्षितस्तथैवावति- ष्ठते। अत्रोपलक्षणे तृतीया (पा० २।३।२१) "प्राजनंतोदनंतोत्रम्"-त्यमरः। एव समाचारोऽद्यत्वेनास्ति ॥१४॥ शमीपलाशमिश्रांश्च लाजांश्चतुरञ्जलिमात्रान्सूर्पेणोपसादयन्ति पश्चादग्नेः ॥ १५ ॥ शमी-प्रसिद्धा। तस्याः पलाशानि पत्राणि तैर्मिश्रान् लाजान्— "अक्षतास्तु यवाः प्रोक्ता भृष्टा धाना भवन्ति ते। भृष्टास्तु व्रीहयोलाजा घटः खाण्डिक उच्यते ॥" इति कर्म्मप्रदीपोक्तलक्षणात् । चतुरञ्जलिमात्रान् । चत्वारोऽञ्जलयः प्रमाणमेषामिति तद्धितार्थे समासः । ( पा० २।१।५१ ) प्रमाणे च मात्रच्प्र- त्ययः । ( पा० ५।२।३७ ) यावद्भिश्चत्वारोऽञ्जलयः पूर्यन्ते तावतः । अग्नेः पश्चात् । शूर्पेणोपसादयन्ति । शूर्पेस्थान्कृत्वा समीपे स्थापयन्ति ॥ १५ ॥ दृषत्पुत्रञ्च ॥ १६ ॥ दृषत्पुत्रं—शिलापुत्रकम् "लोढ़ेति" प्रसिद्धम् । अग्नेः पश्चादुपसादयन्तीति पूर्वेणान्वितम् ॥ १६ ॥ अथ यस्याः पाणिं ग्रहीष्यन्भवति सशिरस्का साऽऽप्लुता भवति ॥ १७ ॥ आप्लुता-अविधवापनीतमङ्गलोदकैस्त्रिभिर्घटैः स्नाता । तथाच-गृह्यास- ( १ ) निवीतं प्रावृतं त्रिषु" इत्यमरटीकायां "निवीतं प्रावृतमिति द्वे प्रावृतवस्त्र- स्ये"ति महेश्वरः । प्रकर्षेणावृतं वेष्टितं वस्त्रं येनेति तदर्थः ॥ ( २ ) "चाबुक"-पदाभिधेयेन । प्रकर्षेण तुदति व्यथयत्यश्वादिकमनेनेति व्युत्पत्तेः । यत्पर्यायः "कशे"ति ॥ "प्राजनं तोदनन्तोत्रम्" इत्यमरे तोदनं प्रतोद इत्यनर्थान्तरम् । आद्ये "तुदव्यथने" इत्यतः करणे ल्युट् ( पा० ३।३।११९ ) । द्वितीये करणे घञ् ( पा० ३।३।१९ ) । प्रेति प्रकर्षार्थकमत्र विशेषः । प्राजनमितितु "अजगविक्षेपणयोरि"त्य- ( भ्वा० प० )-स्मात्करणे ल्युट् पूर्ववत् । प्रवीयतेऽनेनेति । "वायौ" ( पा० २।४।५७ ) इति व्यादेशोऽजेर्भवति ॥

१० कण्डिका ] गोभिलगृह्यसूत्र- १२७ डुमूहः "स्नानञ्चतुर्भिःकलशैः प्लावनस्तु त्रिभिर्घटैः ।” इति ॥ एतद्विधानमु- क्तमधस्तत् । ( २।१।१० ) ॥ ( अत्र विशेष उच्यते ) अथ कण्ठतः सूत्रकारानुक्तमपि कन्यादानमिदानीमेव “पतिः-परिदध्यादि” त्यग्रिमसूत्रस्वरसात् । अन्यथा(१) तस्य पतित्वासम्भवेन तत्पदेन(२) वरोपा- ( १ ) कन्यादानाभावे । तस्यवरस्य ॥ ( २ ) पतिपदेन प्रतिग्रहीतोच्यते । प्रतिग्रहश्चायं ग्रहणविशेषः विवाहपदप्रवृत्तिनि- मित्तभूतः । स च स्वत्वविशेषोत्पत्त्यनुकूलव्यापाररूपः स्वीकारविशेषः । तदुक्तमाश्वला- यनगृह्यभाष्ये-"उपयमनं नाम कन्यायाः स्वीकरणम्”ति । अत एवो-“पाणेश्च स्वकरणे” ( १-३-५६ ) इति पाणिनिस्मरणम् । उपयच्छत-इत्युदाहृत्योद्वहतीति विवरणं च वृत्ति- कारोक्तं सङ्गच्छते । स्वत्वे विशेषत्वञ्च स्वनिरूपकपतिनाशादिदोषैरनश्वरत्वस्वरूपम् । अत एव मृतेऽपि पत्यौ तस्येयमिति प्रयोगः । स चायं स्वीकारोद्विविधः कन्यापित्रादि- कर्त्तृकदानादिप्रयोज्यः ॐ-इत्यादिप्रयोगादिप्रकाशयप्रतिग्रहरूपः १। "भगोऽर्यमासवि- तापुरन्धिर्मह्यन्त्वादुर्गार्हपत्याय देवा" इत्यादिमन्त्रप्रकाशयदेवकत्तृककन्यादानसम्पाद- कप्रतिग्रहस्वरूपश्च २। तत्प्रकाशकश्च "गृभ्णामि ते सौभगत्वाय हस्तम्" इत्यादिमन्त्रप्र- योगः । पाण्यवच्छेदेन कन्याग्रहणञ्च देवकर्तृकदानं मनुरप्याह-“देवदत्ताम्पतिर्भार्यां विन्दते नेच्छयाऽऽत्मनः” इति । तमिमद्विविधमपि दर्शयति नारदः- “स्त्रीपुंसयोस्तु सम्बन्धाद्वरणं प्राग्विधीयते । वरणाद्ग्रहणं पाणेः स सम्बन्धोद्विलक्षणः” इति । विवृणो- ति चैतद्रत्नाकरः । सम्बन्धात्-पाणिग्रहणात्मकात् वरणात् वरणोत्तरं द्विलक्षणः वरणरूपः पाणिग्रहरूपश्चेति । वरणं कन्यापित्रादिकर्तृकन्दाने “प्रत्यङ्मुखा वरयन्ति प्रतिगृह्णन्ति प्राङ्मुखाः” इत्यादौ तथा दर्शनात् । वरयन्ति-गोत्रप्रवराद्यभिधानपूर्वकं ददतीत्यर्थ इति हि तद्व्याख्यातारोरत्नाकरायः । तच्च प्रतिग्रहपर्यन्तं विवक्षिते पाणिग्रहणपदञ्च सप्तप- दीपरिणयनान्त कर्म्माभिधायकम् । अत एव कन्यादाननिष्पत्त्यनन्तरं पाणिग्रहणात्पूर्वमपि विवाह सम्पत्तिकथनं प्रथमप्रतिग्रहरूपस्यैकरूपस्य निष्पन्नत्वात् । यथा त्रिशङ्कपाख्याने- “पाणिग्रहणमन्त्राणां विघ्नं चक्रे स दुर्मतिः । येन भार्या हृता पूर्वं कृतोद्वाहा परस्य वै” इति । कृतोद्वाहा पाणिग्रहात्पूर्वं हृतेत्यर्थः । अयमत्र विवेहः । केवलेन प्रथमप्रतिग्रहेण कन्यायां पत्युः स्वत्वमुत्पद्यते । दातुः स्वत्वं निवर्त्तते । तथाच मनुः "मङ्गळार्थं स्वस्त्ययनं यज्ञस्तासां प्रजापतेः । प्रयुज्यते विवाहे तु प्रदानं स्वाम्यकारणम्” इति । प्रदानं स्वाम्य- कारणं-प्रदानेनैव कन्यायां वरस्य स्वाम्यं जायते दातुः स्वाम्यं निवर्त्तत इति रत्नाकरः । नचानेन दानमात्रस्य स्वाम्यकारणत्वमभिहितं न तु प्रतिग्रहस्येति वाच्यम् । दानस्य प्रतिग्रहपर्यन्तत्वात् । स्वनिरूपकपतिनाशादिदोषानश्वरत्वविशिष्टस्वत्वोत्पत्तिस्तु सप्तपदी- परिणयनान्तकर्मरूपद्वितीयप्रतिग्रहसहकारैणैव । अत एव कन्यादाना नन्तरं “गृभ्णामि ते सौभगत्वाय हस्तमि”त्येवमुक्तपाणिग्रहणसंस्कारात्पूर्वं वरमरणे वरान्तराय कन्यापितृक- तृके पुनर्दाने सङ्गच्छते । तथाच वसिष्ठः “अद्भिर्वाचा च दत्तायां मृत ऊर्ध्वं वरोयदि । न च मन्त्रोपनीता स्यात्कुमारी पितुरेव से”ति । एतद्वचनव्याख्याने रत्नाकरः । कन्यायाः सकृद्दानं यन्मन्वादिभिरुक्तन्तत्पाणिग्रहणान्तसंस्कारवत्कन्याविषयमिति ॥

१२८ विवाहविधिः । [ १ प्रपाठके- दानानुपपत्तेः । तदुक्तं गृह्यसङ्ग्रहे— “पुनरुक्तमतिक्रान्तं यच्च सिंहावलोकितम् । गोभिलोक्तेन गृह्णन्ति न ते ज्ञा यन्ति गोभिलम् ॥” इति । गोभिलं-गोभिलकृतं गृह्यसूत्रम् । अतएव भाष्यकृतोऽपि-अनुपद- मुश्लिष्यमाणसूत्रे “परिदध्यादि”तिपदमुपादाय “पतिस्ताङ्कन्यामादत्तां सतीं परिधापयेत्”इतिव्याख्यातवन्तः ॥ यत्तु कन्यादानान्तरमेवाग्निस्थापनमिति तन्न “वराय शुचिसन्निधौ” इति कातीयसमयोद्बोधकवक्ष्यमाणबृहस्पतिवचनविरोधात् । शुचिरग्निः । ‘शुचिर्ग्रीष्माग्निशृङ्गारेष्वि”ति मेदिनी । “अभ्युदानयन्नि”ति ( २।१।१९ ) सू- त्रविरोधाच्च । वीरेश्वरादिपद्धतिस्वरसोऽप्येवम् । मण्डपानयनानन्तरं कन्याया द्विराचमनम् । द्विराचामेदित्यनुवृत्तौ—“प्रारम्भे शुभकर्मणाम्” इति स्कन्दपुरा- णवचनात् । वराचमनन्तु-अब्राह्मणादिस्पर्शासम्भवे । वीरेश्वरादिपद्धतिरप्येवम् कन्यादानाधिकारिणः पूर्वमुक्ताः ( २।१।१२ ) तत्रर्तुमत्याः प्रदाने दोषमाह याज्ञवल्क्यः— “अप्रयच्छन्समाप्नोति भ्रूणहत्यामृतावृतौ । गम्यन्त्वभावे दातॄणाङ्कन्या कुर्यात्स्वयं वरम् ॥” इति । गम्यम्-गमनाह्रन्नारदोक्तसवर्णत्वादिवर्म्मवन्तम् । कन्यैव वरयेत् । तदेतदृतुत्रयान्ते बोद्धव्यम्(१) । तथा च विष्णुः— “ऋतुत्रयमपाकृत्य कन्या कुर्यात्स्वयं वरम् । ऋतुत्रये व्यतीते तु प्रभवत्यात्मनस्तु सा । पितृवेश्मनि या नारी रजः पश्यत्यसंस्कृता । सा कन्या वृषली ज्ञेया हरंस्तां न च दुष्यति ॥” ( १ ) मनुस्तु-“त्रीणि वर्षाण्युपासीत कुमार्यृतुमती सती । ऊर्ध्वन्तु कालादेतस्मा द्विन्देत सदृशं पतिम् ॥ अदीयमाना भर्त्तारमधिगच्छेत्स्वयन्तु सा । नैनः किञ्चिदवा- प्नोति न च यं साऽधिगच्छति ॥ अलङ्कारन्नाददीत पितृदत्तं स्वयंवरा । मातृभ्रातृदत्तं वा स्तेयं स्याद्यदि सा हरेत् ॥ पित्रे न दद्याच्छुल्कन्तु कन्यामृतुमतीं हरन् । स हि स्वा- म्यादतिक्रामेदृतूनां प्रतिरोधनात् ॥” इति । एनः पापमसतीत्वनिबन्धनम् । अत्रेदं बोध्यम् । योहि— “पितृगेहे तु या कन्या रजः पश्यत्यसंस्कृता । भ्रूणहत्या पितुस्तस्याः कन्या सा वृषली स्मृता ॥ यस्तु तां वरयेत्कन्यां ब्राह्मणाज्ञानदुर्बलः । अश

१ कण्डिका ] गोभिलगृह्यसूत्रे- १२९ असंस्कृता-विवाहसंस्कार(१)मनापन्ना। यत्तु-मनुवचनम्- “काममामरणात्तिष्ठेद्गृहे कन्यर्त्तमत्यपि। जातु तां न प्रयच्छेत् गुणहीनाय कर्हिचित्॥” इति। तन्न तावत्कालं कन्याधारणं बोधयति। किन्तु ततोऽपि (२)निर्गु- णाय दानमत्यन्तनिषिद्धम्। “वरं विषम्भुङ्क्ष्वे” तिवत्। तथाच स्मृत्यन्तरम्- “माता चैव पिता चैव ज्येष्ठोभ्राता तथैव च। त्रयस्ते नरकं यान्ति दृष्ट्वा कन्यां रजस्वलाम्॥” इति। कात्यायनः- “स्वयमेवौरसीन्दद्यात्पित्रभावे स्वबान्धवाः। मातामहस्ततोऽन्यां हि माता वा धर्मजां सुताम्॥ दीर्घप्रवासयुक्तेषु पोगण्डेषु च बन्धुषु। माता तु समये दद्यादौरसीमपि कन्यकाम्। गम्यन्त्वभावे दातॄणां कन्या कुर्यात्स्वयं वरम्॥” इति। स्वयं-पिता। स्वपदेन कन्या तद्बान्धवाः पितामहादयोयाज्ञवल्क्यो क्ताः। ततोऽन्यामनौरसीम्। वाशब्द एवार्थे। धर्मजां-नियोगधर्मेणोत्पादिताम्॥ पोगण्डोव्यवहारासमर्थः। “विकलाङ्गस्तुपोगण्ड” इत्यमरः। समये-कन्या- दानोचिते। स च सम्यग्वाङ्कनि(३)ष्पत्त्यनन्तराऽऽद्यरजोदर्शनात्प्राक्कालीन एव। (१) अत्रेदं बोध्यम् विवाहकाले कन्यारजोदर्शने कन्यायाः प्रायश्चित्तम् “उपोष्य त्रिदिनं कन्या रात्रौ पीत्वा गवां पयः। अष्टहत्तरजसे दद्यात्कन्यायै रत्नभूषणम्” इति। एवम् “तामुद्वहन्वरश्चापि कूष्माण्डैर्जुहुयाद्घृतम्” इत्याश्वलायनोक्तवचनमेवशरण्रीकर- णीयम् अत्र सहार्थे तृतीया बोध्या॥ (२) ऋतुमती लक्षणपापाद्पि॥ (३) सम्यक्-स्फुष्टाचासौ वाक् चेत्येवं विग्रहः। अत्राहः “वैवाहिकोविधिःस्त्री- णामौपनायनिकः स्मृतः। पतिसेवा गुरौ वासो, गृहार्थोऽग्निपरिक्रिया” इतिमनु-याज्ञव- ल्क्यादिभिरभिधानाद्यथार्वर्णम्-“गर्भाष्टमेऽष्टमे वाब्दे ब्राह्मणस्योपनायनम्। राज्ञामे- कादशे सैके विशाामेके यथाकुलम्॥” इतियाज्ञवल्क्योक्तस्तस्य मुख्यः कालः। तत्रापि- “ब्रह्मवर्चसकामस्य कार्योविप्रस्य पञ्चमे। राज्ञोबलार्थिनः ५ष्ठे वश्यस्येहार्थिनो- ऽष्टमे॥” इति मनुनाऽभिधानात्कामस्येवायमपि मुख्य एव। गौणस्तु- “आषोडशाद्ब्राह्मणस्य सावित्री नातिवर्त्तते। आ द्वाविंशात्क्षत्रबन्धोराचतुर्विंशतेर्वि- शः॥” इति तेनैवाभिहितः। कन्याविवाहे तु-रजोदर्शनस्य गर्हितत्वात्तत्प्राक्तन एव समयः। तच्च (रजोदर्शनम्) देश-खाद्यपदार्थभेदेनानियतकालिकमिति तत्प्रादुर्भा- वात्प्राक् अन्तरजोऽवगम एव तत्प्रापकः। अत्र मुरारिमिश्राः। वस्तुत औपनायनिक उपनयनकार्यकारीतिकुल्लूकादिव्याख्यानदर्शनात्स्त्रीणां विवाहः संस्कार इत्यायाति। न तु तत्कालेन कालवत्ता। न च कालातिदेश एवायम्। अन्यतराप्रामाण्यापत्तिभयेन विकल्पप्रसङ्गात्। स्वोत्तवार्द्धविरोधाच्च। न च “अतऊर्ध्वं रजस्वले”त्युपदेशेन तद्देशेऽति- १७ गो० गृ० सू०

१३० विवाहावधिः । [ २ प्रपाठक-

तत्परिज्ञानञ्चान्तरजोऽवगतिसापेक्षं यदेतन्मात्रादिभिरदुर्विज्ञेयम्भवति । यद्वि- षये च सूत्रयिष्यति “नग्निका तु श्रेष्ठे”-( ३।४।६ )ति(१) । गम्यं सङ्गमनार्हम् विवाहयोग्यम् । अत्रेदं बोध्यम् । दातुर्नग्निका श्रेष्ठा । यथाह-वशिष्ठः- “तस्मान्नग्निका दातव्ये”-ति । नग्निकालक्षणन्तु- “यावन्न लज्जयाऽत्यर्थङ्कन्या पुरुषसन्निधौ । योन्यादीनुपगूहेत तावद्भवति नग्निका ॥” इति स्मृत्युक्तम् । अत्रार्थे आग्नेयमभिधानमपि “नग्निकाऽनागतात्तवे” ति । आर्त्तवमृतुः । स्वार्थेऽण् ( पा०५।४।३८ ) प्रत्ययः । अतएव “प्राग्वासः प्रतिपत्तेरि”-त्युक्तम् । सैषा दातुः श्रेष्ठा । प्रतिग्रहीतुस्तु-

देशवाध एव क

१ कण्डिका ] गोभिलगृह्यसूत्रे- १३१ “एष्टव्या बहवः पुत्रा यद्येकोऽपि गयां व्रजेत् । गौरीं वाप्युद्वहेद्भार्यां नीलं वा वृषमुत्सृजेत् ॥” इति स्मृत्या गौरीपरिणय एव श्रेयान् । सा च— “अष्टवर्षा भवेद्गौरी नववर्षा च रोहिणी । दशवर्षा भवेत्कन्या तदूर्ध्वन्तु रजस्वला ॥” इत्यङ्गिरसोक्ता । तत्फलमपि सएवाह— “गौरीन्ददद्विष्णुलोकं ब्रह्मलोकञ्च रोहिणीम् । कन्यान्ददत्स्वर्गलोकं रौरवञ्च रजस्वलाम् ॥” इति । अत एवैताङ्कौरीमभिप्रेत्यैव मनुनाऽपि प्रथममष्टवर्षैव (१)प्राप्त- यौवेनेनोपेया । तरुणेन तु द्वादशवर्षीपीत्युक्तम् । यथा— “त्रिंशद्वर्षोवहेत्कन्यां हृद्यां द्वादशवार्षिकीम् । त्र्यष्टवर्षोऽष्टवर्षां वा धर्मे सीदति सत्वरः ॥” इति । अत्र द्वादशवर्षादरः कन्याप्रदानसमयसीमाऽवबोधकस्तथाच स्मर्यते । “प्राप्ते तु द्वादशे वर्षे यः कन्यां न प्रयच्छति । ... ... ... इति । वस्तुतस्तु-गौरीपदेनाऽपि नग्निकैवोच्यते यथाहाचार्य-( गो० ) पुत्रोगृह्यासङ्ग्रहे— “नग्निकान्तु वदेत्कन्यां यावन्नर्त्तुमती भवेत् । ऋतुमती त्वनग्निका तां प्रयच्छेत्तु नग्निकाम् ॥ अप्राप्ता रजसोगौरी प्राप्ते रजसि रोहिणी । अव्यञ्जिता भवेत्कन्या कुचहीना तु नग्निका ॥ व्यञ्जनैस्तु समुत्पन्नैः सोमोभुङ्क्तेऽथ ( ङ्गीत ) कन्यकाम् ॥ पयोधरैस्तु गन्धर्वा रजसाऽग्निः प्रकीर्त्तितम्(२) । तस्मादव्यञ्जनोपेता अरजा(३) अपयोधरा ॥ ( १ ) तथाच सुश्रुतः । “आ षोडशाद्वृद्धिरा पञ्चविंशतेर्यावनमाचत्वारिंशतः स्थि- रता ततःकिञ्चिद्ह्रास” इति । अत्र आङ्अभिविधौ । षोडशवर्षमारभ्येत्येवन्तदर्थः । एतेन ( वरवयः कथनेन ) कन्यातस्त्रिगुणस्साद्ध्र्द्विगुणोवास उत्तमइत्युक्तम्भवति । अत एव पञ्चदशवर्षदेशीयेन रामेणषड्वर्षा मैथिलो समुपाद्यतेति पुराणेषु श्रूयते । “राज्ञोवल्- भिंनःषष्ठे'इतिमानवस्मरणात् । एतच्च सकाम-( विशेषकामना)-विषयमित्यवो- चाम ॥ ( २ ) अत्र व्यञ्जनैरित्याद्युपलक्षणे तृतीया । व्यञ्जनैर्लोमादिभिरुपलक्षितामित्ये- वमर्थः । अत्र “इति आचार्य्येणे-”ति शेषः । अत्र प्रकोसित, इत्यपपाठः ॥ ( ३ ) अत्र द्वितीयान्ततया पाठे रजःशब्दोऽद्रान्ततः । “ये सान्तास्तेऽदन्ताः” इति- प्रायोवाददर्शनात् । अतएव “पिण्डन्दद्याद्रयाशिरे” इतिस्मर्यते ॥ किन्तु तथापाठे तुरीय चरणे प्रथमान्ततया पाठोऽनोपपद्यते ॥

१३२ विवाहविधिः । [ ३ प्रपाठके अभुक्ता चैव सोमाद्यैः कन्यका तु प्रशस्यते ॥” इति । तदनेनाव्य(१)ञ्जनाऽरजस्काऽपयोधरा सोमाद्यैरभुक्ता कन्या आ- चार्येण प्रशस्यते । “नग्निका तु श्रेष्ठे”-(३।४।६) ति सूत्रेण(२) । अत्र तुशब्द- मभिदधान आचार्योऽस्याः प्रदानस्य विशेषतां सूचितवान् । यथाचाहाङ्गिराः— “सर्वेषामेव दानानामेकजन्मानुगं फलम् । हाटक-क्षिति-गौरीणां सप्तजन्मानुगम्फलम् ॥” इति । तथा च तत्तदपेक्षया नग्निकाऽधिकफलदात्रीति गोभिलीयतुश- ब्दार्थः ॥ ( अथकन्यादानफलम् ) भविष्ये— “ब्रह्मदेयान्तु यः कन्यामलङ्कृत्य प्रयच्छति । सप्तभूतानभविष्यांश्च स्वकुले सप्त मानवान् ॥ तेन कन्याप्रदानेन तारयिष्यत्यसंशयम् । लोकमाप्नोति हि तथा दत्तस्यैव प्रजापतेः ॥ कन्यया सह दत्तं हि द्रव्यञ्चैद्वसनादिकम् । सर्वं, शतगुणन्तस्य फलमुक्तं पुरातनैः । विष्णुपूजासमं पुण्यं भवेत्तत्पूजया ध्रुवम् ॥ इति । तत्पूजया—वरपूजया । “विप्रोऽसौ विष्णुरूपेण प्रतिगृह्णात्वमुं वधिम् ।” इति कन्यादानकाले पठितमन्त्रशेषदर्शनात् । कश्यपः— “अग्निष्टोमातिरात्राणां शतं शतगुणीकृतम् । तत्फलङ्कन्यकान्दत्त्वा मन्त्रहोमैरलङ्कृताम् ॥” इति । अलङ्कृतां कन्याम्मन्त्रैर्होमैश्च दत्त्वा दानविधि सम्यक्सम्पाद्य । लैङ्गपुराणम्— “यावन्ति सन्ति रोमाणि कन्यकायास्तनौ पुनः । तावद्वर्षसहस्राणि रुद्रलोके महीयते ॥ दासीदासासनाद्यञ्च भूषणाच्छादनादिकम् । क्षेत्राणि च धनञ्चापि तथान्यदपि दापयेत् ॥ यत्किञ्चिद्दीयते तत्र तदानन्त्याय कल्पते ॥” इति । दापयेत्-दद्यात् । स्वार्थे णिच् “रामाराज्यमचीकरद्”-तिवत् ॥ अत्र संवर्त्तः । ( १ ) व्यञ्जनं रोमादि ॥ ( २ ) अत्रैवं सुव्यक्तमुक्तवताऽऽचार्यपुत्रेणेदमेव सूत्रं व्याख्यातमित्यवगच्छामः ॥

Wait, let's re-read line 24 very carefully: "कामनाविषयस्यैकस्यैव फलस्य सिद्धिः । अन्यथा तत्तत्सं..." Let's look at: अन्यथा तत्तत् सं [ ? ] Let's transcribe every single glyph: सं Then: look at the top: is there an e-matra? or i-matra? Wait, there is 'स' with anusvara: 'सं'. Then the next letter: It has a loop on the left, like 'ह' or 'घ'? Wait, compare with: Line 22: 'मिश्राः' Line 25: 'संहिताकर्तुस्तत्करणानर्थक्यापत्तिः' - LOOK AT LINE 25! Line 25 has: "संहिताकर्तुस्तत्करणानर्थक्यापत्तिः" Wait! Look at the first word of line 25: सं - हि - ता - क - र्तु - स् - त - त् - क - र - णा - न - र्थ - क्य - ा - प - त्ति - ः Yes! "संहिताकर्तुस्तत्करणानर्थक्यापत्तिः"! Now look at line 24 right above it: "तत्तत्सं" then: 'हि' (has the i-matra on top curving from the left) 'ता' 'वे' 'व

२४४ विवाहाध्यायः । [ २ प्रपाठक “अद्भिरेव द्विजाग्र्याणाङ्कन्यादानं प्रशस्यते । इतरेषान्तु वर्णानामितरेतरकाम्यया ॥” (अ० ३ श्लो० ३५) इति । उदकदानपूर्वकमेव ब्राह्मणानाङ्कन्यादानं प्रशस्तं क्षत्रियादीनाम्पुन- र्विनाऽप्युदकं परस्परेच्छया वाङ्मात्रेणापि कन्यादानम्भवति । उदकपूर्वकमपी- त्यनियमः ॥ ऋष्यशृङ्गः । “वरगोत्रं समुच्चार्य्य प्रपितामहपूर्वकम् । मधुपर्कार्चितायैनां दद्यात्कन्यां सदक्षिणाम् ॥” इति । सदक्षिणामिति । तथाच व्यासः— “श्रद्धायुक्तः शुचिर्दान्तोदानन्दद्यात्सदक्षिणम् । अदक्षिणन्तु यद्दानं तत्सर्व्वन्निष्फलं भवेत् ॥ दक्षिणाभिरुपेतं हि कर्म्मसिद्ध्यति माढवे । सुवर्णमेव सर्वासु दक्षिणासु विधीय ( शिष्य ) ते ॥” इति । सुवर्णपदमिह विशेषविहितदक्षिणोतरपरं तेनोत्तरविवाहान्ते गौर्द- क्षिणेति वक्ष्यति । इह तु सुवर्णन्तौलकमितं स्वर्गकामके कर्म्मणि तस्यैव विशि- ष्य विधानात् । तथा च हेमाद्रौ नन्दिपुराणम्— “कृष्णलाः पञ्च माषस्तु माषैः षोडशभिः स्मृतम् । सुवर्णमेकन्तद्दानाद्दाता स्वर्गमवाप्नुयात् ॥” इति । “सुवर्णशब्दोऽयं ( कन्यादानादिदक्षिणाविशेषपरः ) पुल्लिङ्गएवा- शीतिगुञ्जापरिमितहिरण्यवचनः प्रयोज्योनपुंसकन्तु तत्रचान्यत्रचे”तिमुरारि- मिश्रा अप्याहुः ॥ तथा च मनुरपि— “पञ्चकृष्णलकोमाषस्ते सुवर्णस्तु षोडश” इति ॥ गोमिथुनञ्चापि सुवर्णाभावेऽत्र दक्षिणात्वेन वीरेश्वरादिभिःपद्धतिकृद्भि- र्हरहरादिभि-( पा०२ ) र्गृह्यभाष्यकृ(१)द्भिश्चोक्तमित्तिध्येयम् ॥ आश्वलायनः— “कन्यां वरयमाणानामेष धर्म्मोविधीयते । प्रत्यङ्मुखावरयन्ति प्राङ्मुखा प्रतिगृह्णते ॥ उभयस्यापि पक्षस्य पैतापौत्रीन्निरभ्यसेत् ॥” इति । पैतापौत्रीमिति पदमुभयपदवृद्ध्या त्रैवार्षिकमितिवदिति मुरारि- मेश्राः । पितृनिर्देशानन्तरं पुत्रनिर्देशकर्त्तव्यतामात्रपरत्वेऽप्येतस्य, यद्दानवाक्ये

( १ ) गोभिलोऽपि “गोदाने ( षोडशे वर्षे क्रियमाणे ) “गोमिथुनं दक्षिणा ब्राह्म- णस्य” “अश्वमिथुनं क्षत्रियस्य” “गौर्नैवसर्वेषामि”ति वक्ष्यति ( ३।१।१६-७) ॥ अत्र क्वचिदार्षेविवाहे गोमिथुनं दक्षिणेति वदन्ति ।

प्राक्प्रपितामहनिर्देशस्तद्वाक्यान्तरैकवाक्यताबलान् । तथाच कात्यायनः— “नान्दीमुखे विवाहे च प्रपितामहपूर्वकम् । वाक्यमुच्चारये(१)द्धीमानन्यत्र पितृपूर्वकम् ॥” इति । अत्रनान्दीमुखं विवाहविशेषणम् । नान्दी समृद्धिः । चकारस्तु पूर्व्वों- क्तकर्मसमुच्चयपरः ॥ परिशिष्टान्तरम्— “आर्षङ्गोत्रं समुच्चार्य्य प्रदद्याच्छ्रद्धयाऽन्वितः । परितुष्टेन भावेन “तुभ्यं सम्प्रददे”-इति ॥” इति । आर्ष-प्रवरम् । स्मृतिः— “मासपक्षतिथीनाञ्च निमित्तानाञ्च सर्वशः । उल्लेखनमकुर्वाणो न तस्य फलमश्नुते ॥” इति । तस्यदानादेः कर्मणः । अत्र सर्वपदार्थप्रधानद्वन्द्वबलान्मासादीनां नैकोपसर्जनत्वेनापरोल्लेखः । किन्तु सर्वेषामप्राधान्येनैव । तेनाऽमुके मास्यमु(२)के पक्षेऽमुकतिथावित्यभिलापाकारः सर्वत्रेति वदन्ति । तेनामुकमासीयेत्यादिसङ्क- ल्पवाक्योल्लेखश्चिन्त्य एव । विष्णुधर्मोत्तरे— “अभयं सर्वदैवत्यं भूमिवैंविष्णुदैवता । कन्या दासस्तथा दासी प्राजापत्याः प्रकीर्त्तिताः । करे गृह्य तथा कन्यां दासदास्योर्द्विजोत्तमाः । करन्तु हृदि विन्यस्य धर्मो ज्ञेयःप्रतिग्रहः ॥” तथा—“समापयेत्ततः पश्चात्कामं स्तुत्वा प्रतिग्रहम् ॥” इति । अत्र कामस्तुतौ शाखान्तराद्विशेषः पद्धतौ ( गोभिलीये ) द्रष्टव्यः ॥ कन्यादानादिवाक्येऽपि मासादीकीर्त्तनं सकृदेव आवृत्तौ मानाभावात् । ततोऽ मुकशर्म्मणः पुत्रीमित्येतद्घटितवाक्यस्य त्रिरभ्यास इतिस्मर्त्तव्यम् । शङ्खस्थ- तोयेनयदेतद्दानं तत्राजानिकाचार एव मानम् । वरस्य विष्णुरूपेणानुध्यानाद्वा । दानान्तरसाधारणमन्यत् ॥

( १ ) अत्र मुरारिमिश्राः-उच्चारयेदित्यत्र स्वार्थेणिच् । “रामोराज्यमचीकरदि”- तिवत् । दाता वदेदित्यादिस्वरसात् । अत एवान्यद्वारा वाक्योच्चारणं पाश्चात्यानान्दुरा- चारः । मूलाभावेनान्धपरम्परानुपातत्वात् । शूद्रादेस्तु—“अमन्त्रकस्य शूद्रस्य विप्रा मन्त्रेण गृह्यते” इति स्मरणाद्युक्तम् ॥ इति । ( २ ) “अत्राऽमुके मासे” इत्येवं सङ्कल्पवाक्यमनुपपन्नमेव । शास्त्रातिशययोगस्य फलातिशयाधायकत्वस्मरणात् । तथाच महाभाष्ये “नाकपृष्ठं सुखं यान्ति येऽचीकमत- भाषिणः । ते च पत्काषिणोयान्ति ये चाऽक्रमतभाषणः ।” इति । श्रुतिश्च “एकः शब्दः सुप्रयुक्तः सम्यग्ज्ञातः शास्त्रान्वितः स्वर्गे लोके च कामधुग्भवति”ति । शास्त्रान्वितः विशेषैः ( सर्वैरेवयथायोगं ) शास्त्रैः संस्कृत इत्यर्थः ॥

Here is the complete line-by-line transcription of the page into clean Unicode Devanagari:

विवाहानुवृत्तौ शङ्खलिखितौ— “सर्व्वलङ्कारः स्त्रीधनञ्च देयम्”इति । द्वयमपि चेदं यथाशक्तीति रत्ना- करः । मनुः— “न कन्यायाः पिता विद्वान्गृह्णीयाच्छुल्कमण्वपि । गृह्णञ्छुल्कं हि लोभेन स्यान्नरोऽपत्यांवक्रयी ॥ स्त्रीधनानि तु ये मोहादुपजीवन्ति मानवाः । नारी यानानि वस्त्रं वा ते पापा यान्त्यधोगतिम् ॥ आर्षे गोमिथुनं(१)शुल्कं केचिदाहुर्मृषैव तत् । अल्पोऽप्येवं महान्वापि विक्रयस्तावदेव सः ॥” इति । विद्वान्-शुल्कम्रहणेन कन्याविक्रयदोषाभिज्ञः । अपत्यविक्रयीति । अनेनापत्यविक्रयप्रायश्चित्तभिया न गृह्णीयाच्छुल्कमिति वाक्यार्थः । स्त्रीध- ( १ ) तथाच “एकं गोमिथुनं द्वे वा वरादाय धर्म

१ कण्डिका ] गोभिलगृह्यसूत्रे- १३७ नाति-कन्यादानौ-पयिकधनानि । आपस्तम्बः - “अल्पेनाऽपि हि द्रव्येण यस्तु कन्यां प्रयच्छति । श्लेष्ममूत्रपुरीषाणि बहून्यर्षाण्सम(१)श्नुते ॥” इति ॥ एवमनेकानर्थहेतुत्वात्तदुक्तफलहानिप्रसङ्गाच्च पित्रा अन्येन वा केनापि स्त्री- विवाहोपाधिना धनन्नग्राह्यमिति ॥ १७ ॥ अहतेन वसनेन पतिः परिदध्यात् “याअकृन्तन्” इत्येतयर्चा । “परिधत्त धत्त वाससे-”ति च ॥१७॥ (म-ब्रा-१।१।५-६) अहतेनेति । अत्राहतलक्षणमुक्तं गृह्यासङ्ग्रहे- “सकृद्धौतं नवं श्वेतं सदसद्यन्न धारितम् । अहतन्तद्विजानीयात्सर्वकर्मसु पावनम् ॥” इति । अत्र श्वेतमित्युपलक्षणं नीलातिरिक्तस्य । तस्य विशिष्य शुभकर्म-

' - then 'े' or 'ै'? There are two slants! Wait, is the first slant an anusvara or an e-matra? Look at "विवाहविधिः" or other words. The quotes " ” are right above it! Wait! The closing quote is ”! The quote mark is right above the 'ये' or 'यै'! Look: “सोमोऽददद्गन्धर्वाय” इति -> “सोमोऽददद्गन्धर्वाये”ति ! Wait, the quote mark ” is before ति: “सोमोऽददद्गन्धर्वाये”ति or “सोमोऽददद्गन्धर्वाय” इति? Ah! The text has: “सोमोऽददद्गन्धर्वाये”ति Let's see: “सोमोऽददद्गन्धर्वाय” + इति = “सोमोऽददद्गन्धर्वाये”ति! Because गन्धर्वाय + इति = गन्धर्वायेति! The printer put the quotation mark BEFORE ति: “सोमोऽददद्गन्धर्वाये”ति ! That's why it looks like ai-kar or e-kar with a quote! Let's look closely: य has an e-matra (े), and immediately next to/above it is the closing quote ”! य + े + ” + त + ि = ये”ति! Brilliant! That explains everything: गन्धर्वाय + इति

१ कण्डिका ] गोभिलगृह्यसूत्रे— १३६ स्त्रीणामुपवीतस्याभावात् । अभ्युदानयनम् । “पित्रा दत्तामादाय गृहीत्वा निष्क्रामती”-ति गृहान्तरदर्शनात्करेण करे(१)गृहीत्वा गृहादग्नेरभिमुखीमान- यन् जपेत् पठेत् । पतिः । “सोमोऽददद्”त्यादिमन्त्रम् । स यथा— “सोमोऽददद्गन्धर्वाय गन्धर्वोऽददद्ग्नये । रयिञ्च पुत्रांश्चादादग्निर्मह्यमथो इमाम् ॥” इति ॥ ७ ॥ अस्यार्थः—इमाञ्जातमात्रां ‘सोमः’ चन्द्रः । यथाकाल(२)मुपभुज्य ‘गन्ध- र्वाय’(३)सूर्याय । अददत् दत्तवान् । स च ‘गन्धर्वः’ सूर्यः। स्वाधिकारय्याँव(४)- दूभुक्ता । ‘अग्नये’ ‘अददत्’ दत्तवान् । ‘अथ’(५)अनन्तरम् स ‘अग्निः’ ‘रयिं’ धनं ( निघं-२।१०।८ ) ‘पुत्रान्’(

संवेष्टितं—सम्यग्वाससाऽध उपरि च पार्श्वे चाहतेन वसनेनाच्छादितमि- त्यर्थः । कटं तृण-(वीरण-)ग्रथितमासनम् । तदलाभे—एतंजातीयं—तृणस- दृशम्(१) अन्यत् । तृणपुलकादि । पदा—चरणेन । प्रवर्त्तयन्तीं—वह्निसन्निधानमुप- वेशनार्थं नयन्तीं वधूं “प्र मे”—इत्यादिमन्त्रं पतिर्वाचयेत्—पाठयेत् । अत्रानुवादा- द्विधिरनुमीयते—वरवध्वोरुपवेशनार्थं कटः कर्त्तव्य इति । कर्त्तुश्चानियमः । मन्त्रोयथा— “प्र मे पतिः यानः पन्थाः कल्पतां शिवाअरिष्टा पतिलोकं गमेयम् ॥ ८ ॥ इति । अस्यार्थः ‘नः’ अस्माकम्(२) । ‘पति’—पतिः(३) । ‘मे’ मदर्थम् । ‘पन्थाः’ पन्थानम्(४) । ‘प्रकल्पताम्’ प्रकल्पयतु । अन्तर्भावितण्यर्थः । करोतु । ‘या’ येन(५)पथाऽहं ‘शिवा’ सुखावहा ‘अरिष्टा’ अहिंसिता च सती ‘पतिलोकं’ पतिगृहम्(६) । ‘गमेयम्’ (७)गम्यासम् ॥ ८ ॥ २० ॥ स्वयञ्जपेदजपन्त्यां “प्रास्या” इति ॥ २१ ॥ बाल्याल्लज्जया वा तस्याम् अजपन्त्याम्—अनुच्चारयन्त्याम् । पतिः स्वयञ्जपेत् । स्वयमुच्चारयेत् । तत्र जप्ये विशेषमाह—प्रास्याः । इति—एवमादिं मन्त्रम् । प्र मे इत्यस्य स्थाने प्रास्या इति कृत्वेत्यर्थः । एवं गमेयम्—इत्यत्र गम्या इति । अन्यथाऽनन्वयप्रसङ्ग इति द्रष्टव्यम् । तथाच मन्त्रार्थः । अस्याः पतिः ( अयमहं ) न आत्मनः (८)कृते पन्थानं प्रकल्पयतु । येन पथा शिवा अरिष्टा च सती त्वं पतिलोकं पतिगृहं गम्या गच्छ । आशिषि लिङ् । एतच्चाग्नि- प्रदक्षिणानन्तरं, तथाच गृह्यासङ्ग्रहे— “यदा निष्क्रामयेत्कन्यां वरः पाणिजिघृक्षया । अग्निप्रदक्षिणं कृत्वा कटं स्तीर्णमिदञ्जपेत् ॥” इति । अत्र पदानि क्रामयेदित्यपपाठः । अत्रपाठे तदेत्यध्याहार्यम् । “यच्छब्देन तु तच्छब्दोबोद्धव्यः सततं बुधैरि”ति योगिस्मरणात् । निष्क्रामये- त्पितृकुलान्मण्डपाद्गेहामानयेत्तदा जपेदिदं “प्रमेइति” “प्रास्याः” इति वा कन्या वा वरोवेति क्रमेणान्वेतव्यम् । पारस्करोऽपि—“प्रदक्षिणमग्निं परिक्र- म्योपविशति” इति ।

( १ ) प्रकारार्थेऽत्र ( पा० ५।३।६९ ) जातायारप्रत्ययः । ( २ ) “अस्मदोद्वयोश्च” ( पा० १।२।५९ ) इत्येकत्वेऽपि बहुवचनम् ॥ ( ३ ) “सुपां सुलुकू” ( पा० ६।१।३९ ) इति सोर्लुक् ॥ ( ४ ) अत्रोक्तेनैव सूत्रेण ( पा० ७।१।३९ ) अमः सुः ॥ ( ५ ) आङोऽत्र डादेशः ( पा० ७।१।३९ ) ॥ ( ६ ) पतिर्लोकते दृश्यते यत्र तत् ॥ ( ७ ) “लिङ्याशिष्याङ्” ( पा० ३।१।८६ ) इति गमेरङ् ॥ ( ८ ) अस्मभ्यम् । चतुर्थ्यर्थे षष्ठी ( पा० २।३।६२ ) बहुवचनमेकत्वार्थे पूर्ववत् ॥

१ कण्डिका ] गोभिलगृह्यसूत्रे— १४१ बर्हिषोऽन्तं कटान्तं प्रापयेत् ॥ २२ ॥ बर्हिः पदमत्राग्निपरं “बर्हिः(१)शुष्मे”ति वह्निनामसु पाठात्तत्रापि तस्य शक्तत्वात् । एवञ्चाग्नि-कटयोर्मध्यं(२) प्रापयेत्-नयेत् । प्रकृतत्वात्कन्यामि- त्यर्थ इतिमे प्रतिभाति । अत एवाग्निस्थापनं, ततो ब्रह्मोपवेशनादि-दृषदपुत्रा- सादनपर्यन्ताऽग्निपरिचरणानन्तरं कन्यादानमितिपद्धतिक्रमः सङ्गच्छते । भाष्यकारस्तु-कटम्पदा प्रवर्त्तयन्तीमिति पूर्वमुक्तं तत्कियन्तं देशं प्रवर्त्तयेत् ? इत्यपेक्षायामाह—बर्हिषोऽन्तमिति । कटपूर्वप्रान्तमास्तृत(३)कुशपर्यन्तं नयेदि- त्यर्थः । एवञ्च कटप्रवर्त्तनात्पूर्व्वङ्गन्यादानाद्यवसर एवाज्यसंस्कारान्तं कर्म्मान्य- द्वारा कारयितव्यम् । अन्यथा पूर्वं बर्हिस्तरणस्य वरेणाकरणाद्बर्हिषोऽन्तमिति नोपपद्येतेत्युक्तम् । तन्मन्दम् । अन्यद्वारा करणे प्रमाणान्तरस्याभावादस्य चान्यथा व्याख्यातत्वादिति शुभकर्मनिर्णये मुरारिमिश्राः प्राहुः ॥ २२ ॥ पूर्वे कटान्ते दक्षिणतः पाणिग्राहस्योपविशति ॥ २३ ॥ अत्र वधूरिति शेषः । पूर्वे कटान्ते कटस्य पूर्वस्मिन्भागे । दक्षिणतः दक्षि- णास्यां दिशि । सार्वविभक्तिकस्तसिः । ( पा० ५ । ४ । ४४ वा० ) कस्य ? पाणिग्राहस्य । यः पाणिङ्करमस्या ग्रहीष्यति तस्य “कर्मण्यण्” ( पा० ३।२।१ ) दक्षिणेन पाणिना दक्षिणमंसमन्वारब्धायाः षडाज्याहुतीर्जुहोति । “अग्निरैतु प्रथमः” इत्येतत्प्रभृतिभिः ॥ २४ ॥ ( मं० ब्रा० १ । १ । १०–१५ ) अन्वारब्धाया इति वर्त्तमाने कर्त्तरि निष्ठा । ( पा०३।४।७२ ) । षष्ठी चेयं सम्बन्धार्था । अन्वारम्भणं स्पर्शः । तथाचायमर्थः । पत्युर्दक्षिणांसं दक्षिणहस्तेन स्पृशन्त्यां वध्वा-“अग्निरैत्वि”त्यादि षड्भिर्मन्त्रैः पतिः षडाज्याहुतीर्जुहुया- दिति । मन्त्रा यथा— “अग्निरैतु प्रथमो देवताभ्यः सोऽस्यै प्रजामुञ्चतु(४) मृत्युपाशात् । तदयं राजा वरुणोऽनुमन्यतां यथेयं स्त्री पौत्रमघं न रोदात्स्वाहा॥१।१०॥ ( १ ) “बर्हिःशुष्मे”ति सङ्घातोविगृहीतञ्च नाम । बर्हते वर्द्धते इतिबर्हिः । इदन्तः सान्तोऽपीति । शुष्यत्यनेन शुष्मा । नान्तोऽदन्तोऽपि इति चामरटीकायाम्महेश्वरः । तथाच शब्दार्णवः “शुक्रो वैश्वानरो वह्निर्बर्हिः शुष्मा तनूनपात्” इति ॥ ( २ ) अन्तशब्दोऽत्र समीपार्थकः । पुरतोबर्हिः पश्चात्कट इति तयोः समीपं मध्य- मेव भवतीति ॥ ( ३ ) अत्र बर्हिष इति जात्याश्रयमेकवचनम् । बर्हिषामास्तृतानामन्तं कटान्तं प्रा- पयेत् । अयमर्थः । कटस्तथापदा प्रवर्त्तितव्योबध्वा यथा तदन्तभाग आस्तृतबर्हिषाङ्क- श्चिदुपरि स्यादिति ॥ ( ४ ) अत्र “मुञ्चतु” इति कृतदीर्घपाठः संहितायाम् “पद्धतिषु यथोल्लिखित एव ।

अस्यार्थः । अस्मिन्प्रस्तुते कर्मणि । पूज्यमानाभ्यो 'देवताभ्यः' । ता अपे- क्ष्य(१) 'प्रथमो' मुख्यः 'अग्निः' 'एतु' आगच्छतु । आगत्य च 'सः' अग्निः । 'अस्यै' अस्याः । षष्ठ्यर्थे चतुर्थी । (पा० २।३।६२) 'प्रजां' भाविनीं 'मृत्युपा- शात्' 'मुञ्चतु' मोचयतु(२) । 'तद्' एतन्मृत्युपाशविमोचनमग्नेः । 'अयं' 'राजा' अधिपतिरपां 'वरुणः' तदाख्योदेवः 'अनुमन्यताम्' अनुजानातु । 'यथा' येनानुज्ञानेन । प्रकारेण वा (भगवतः शुभानुध्यानेन वा) 'इयं स्त्री' (३)भूता सती 'पौत्रं' पुत्रभवम् (तत्सम्बन्धि) 'अघं' दुःखं यमबन्धनात् । "दुःखौघव्यसनेष्वघम्" इत्यमरः । "प्राप्ये" तिशेषः । 'न रोदात्' न रुद्यात्(४) । ताभ्यामग्नीवरुणाभ्यां 'स्वाहा' सुहुतमस्तु ॥ १० ॥ “इमामग्नित्रायतां गार्हपत्यः प्रजामस्यै जरदष्टिं कृणोतु । अशून्योपस्था जीवतामस्तु माता पौत्रमानन्दमभि विबुध्यतामियᳪस्वाहा ॥११॥ 'गार्हपत्यः' तदाऽऽख्यः 'अग्निः' योऽसौ (५)भार्य्यः । 'इमां' कन्याम् (अग्निहोत्रिणीं कृत्वा) 'त्रायताम्' पालयतु । किञ्च 'अस्यै' अस्याः । पूर्वव- च्चतुर्थी षष्ठ्यर्थे । 'प्रजां' (६)सन्ततिम् । 'जरदष्टिं' जराव्यापिनीम्(७) (चिर- स्थायिनीम्) 'कृणोतु' करोतु "कृविहिंसाकरणयोश्च" (स्वा० प०) इत्यस्य लोटि रूपम् । किञ्च 'अशून्योपस्था' नित्यं सुतपूर्णोत्सङ्गा । भर्तुः सङ्गता वा सती 'जीवतां' दीर्घायुषाम् । 'माता' जनयित्री 'अस्तु' भवतु । अतः 'इयं' 'पौत्रं' पुत्रसम्बन्धिनम् । 'आनन्दम्' सुखम् । 'अभि' अधिगत्य(१०) 'विबुध्यताम्' विविधं-सुख-मनुभवतु । तस्मै अग्नये 'स्वाहा' सुहुतमस्तु ॥ ११ ॥ ( १ ) "ल्यब्लोपे कर्मण्यधिकरणे च" (पा० १।४।२१ वा०) इति पञ्चमी । ( २ ) अन्तर्भावितण्यर्थः । आशिंसायां ङित्त्वान्न लोट् । ( ३ ) स्त्यायेते संहीभवतः शुक्रशोणिते अस्यामित्यर्थे "स्त्यैशब्दसंघातयो"रिति धातोर्ड्रट् प्रत्ययऔणादिकः । डित्त्वाट्टिलोपे ङीप् । ( ४ ) लिडर्थे लेट्" (पा० ६।४।७) तस्याडागमः (पा० ३।४।९४) । ( ५ ) “गृहपतिना संयुक्तेञ्यः” (पा० ४।४।९०) इति ञ्यप्रत्ययेन निष्पन्नोगार्हपत्य- शब्दः गृहपतिसंयोगप्रवृत्तिनिमित्तकः । गृहपतित्वं च दारसम्बन्धमन्तराऽसम्भवि “न गृहं गृहमित्याहुर्गृहिणी गृहमुच्यते” इति स्मरणात् । ( ६ ) “प्रजा स्यात्सन्ततौ जने” इत्यमरः । ( ७ ) “अशूव्याप्तौ” (स्वा० आ०) इत्यस्मात्कर्तरि क्तिच् । जरदवस्थामश्नुते या स जरदष्टिस्ताम् । ( ८ ) “उपस्थः शेफसि क्रोडे तथा सदनमन्दिरे” इति मेदिनी । ( ९ ) “जनयित्री प्रसूर्माता” इत्यमरः । ( १० ) अभिलक्ष्य विबुध्यतां विबोधं प्रबोधं लभतामिति वार्थः । अत्र “सविशेषणे हि विधिनिषेधौ सति विशेष्येऽन्वयबाधे विशेषणमुपसंक्रामतः” इति न्यायानानन्दमानं पुत्रमिति पौत्रमानन्दमित्यस्यार्थोबोध्यः । “निष्ठन्तपञ्चजन्यः श्रुत” इतिवत् ।

39 is "सुपां सुलुक्..." which allows substitution of case endings in the Veda (व्यत्यय)! So "अत्र शसःसुः’ ( पा० ७।१।३९ )"! Wait, is there an opening quote? Look before श: there is a single quote! ‘शसःसुः’ or अत्र ‘शसःसुः’? Wait, look at the space: "( १ ) अत्र शसःसुः’" - the opening quote is missing or very faint. And then: “स्तने चेटोनासिकायां ध्मश्चेति वाच्यम्” ( पा० ३।२।२९ वा० ) इतिखसि नुमागमः । Yes, Pāṇini 3.2.29 is "नासिकस्तनयोर्ध्माधेटोः", and the Varttika is "स्तने चेटो नासिकायां ध्मश्चेति वाच्यम्", giving the affix खश् (or खस्), which gets नुम्-आगम to form "स्तनन्धय"! This makes 100% complete grammatical sense!

Line 25: ( २ ) “माङि लुङ्” ( पा० ३।३।१७५ ) इति लोङर्थेलुङ् । “न माङ्योगे” ( पा० Wait, is it ३।३।१७५? Yes, Pāṇini 3.3.175 is

१४४ विवाहविधिः । [ २ प्रपाठके- अथवा 'अघम्'दुःखम् (१) । एतत्सर्वं 'शीर्ष्णः' मूर्ध्नः शकासात् 'स्रजमिव' मालाम् इव 'उन्मुच्य' ऊर्ध्वं त्वत्तोऽपसार्य ( पृथक्कृत्य ) 'पाशम्' मृत्युपाश- भूतमेतत्सर्वं ते 'द्विषद्भ्यः' (२) शत्रुभ्यः तानुद्दिश्य 'प्रतिमुञ्चामि' तद्गलेषु स्थापयामि (३) । इदमग्नये 'स्वाहा' सुहुतमस्तु । अत्र "सर्वे विधयश्छन्दसि विक- ल्पन्ते” इति नियमाद्-वा अघमित्यत्र सन्ध्यभाव आर्षः । अविवक्षया वा ॥१४॥ "परैतु मृत्युरमृतम्म आगाद्वैवस्वतो नोऽअभयं कृणोतु । परम्मृत्योऽनुपरेहि पन्थां यत्र नो अन्य इतरीदेवयानात्” ॥ चक्षुष्मते शृण्वते ते ब्रवीमि मा नः प्रजां रीरिषोमोतवीरान्स्वाहा ॥१५॥ कन्यकैवाशास्ते—“मृत्युः' (४) मरणम् । मत्तः 'परैतु' दूरङ्गच्छतु । 'अमृ- तम्' अमरणम् । 'मे' मम 'आगात्' आगच्छतु (५) । तथा 'वैवस्वतः' यमः । (६) 'नः' अस्माकम् (७) । 'अभयम्' भयाभावम् (८) । 'कृणोतु' करोतु । एवम्प- रोक्षमुक्त्वा प्रत्यक्षीकृत्य मृत्युरेवाभ्यर्थ्यते-हे 'मृत्यो ! मत्तः 'परम्' अन्यं 'पन्थां' पन्थानम् (९) । 'अनुपरेहि' कमप्यनुगत्यापसर । यत्र 'नः' अस्माकम् 'अन्यः' परः शत्रुरस्ति । कोऽसौ पन्थाः ? 'देवयानात्' देवपथात् 'इतरः' अन्यः (१०)पि- तृपथः । यत्र गत्त्वा पुनरावर्त्तते मृत्युवशमापन्नः । किञ्च 'चक्षुष्मते शृण्वते' 'ते' तुभ्यं 'ब्रवीमि' प्रार्थये । यत् 'नः' अस्माकं 'प्रजां' सन्ततिम् । 'उत' अपि च 'वीरान्(११)' विक्रान्तान् पुरुषान् पतिपुत्रादीन् 'मा रीरिषः' मा हिंसी.(१२) तस्मै मृत्यवे 'स्वाहा' सुहुतमस्तु । अत्र “प्रकृत्यान्तः पादमव्यपरे" ( पा० ६।१।११५ ) इति नो इत्यस्य प्रकृतिभावात्पूर्वरूपाभावः ॥ १५ ॥ महाव्याहृतिभिश्च पृथक् ॥ २७ ॥ महाव्याहृतिभिर्भूर्यादिभिस्तिसृभिः । पृथक्-प्रत्येकं, क्रियानुषङ्गार्थश्चका- रः ॥ १५ ॥

( १ ) “अंहोदुःखव्यसनेष्वघम्” इत्यमरः ॥ ( २ ) "रिपौ वैरिसपत्नारिद्विषद्द्वेषणदुर्हृदः" इत्यमरः ॥ ( ३ ) प्रतिपूर्वकोमुञ्चतिर्निधापने वर्त्तते । एवमाङ्पूर्वोऽपि । इति बोध्यम् ॥ ( ४ ) "मृत्युर्मरणं निधनेऽस्त्रियाम्” इत्यमरः ॥ ( ५ ) लोडर्थे लुङ् ( पा० ३।४।६) ॥ ( ६ ) "यमः । कालोदण्डधरः श्राद्धदेवोवैवस्वतोऽन्तकः” इत्यमरः ॥ ( ७ ) “अस्मदोद्वयोश्च” ( पा० १।२।६९ ) इत्येकत्वे बहुवचनम् ॥ ( ८ ) अर्थाभावेऽव्ययीभावः ( पा० २।१।६ ) समासः ॥ ( ९ ) नलोप आर्षः ॥ ( १० ) "इतरस्त्वन्यनीचयोः" इत्यमरः ॥ ( ११ ) "वीरविक्रान्तौ" [ चु० आ० ] पचाद्यच् ( पा०३।१।१३४ ) णिलोपः ॥ ( १२ ) "रिषहिंसायाम्" स्वार्थेणिजन्तान्माङि लुङ् (पा० ३।३।१७५ ) इति लुङ् "न माङ्योगे" ( पा० ६।४।७४ ) इत्यडभावः ॥

२ कण्डिका ] गोभिलगृह्यसूत्रे— १४५ समस्ताभिश्चतुर्थीम् ॥ २६ ॥ इति श्रीम० गो० गृ० द्वि० प्र० स्य प्रथमा कण्डिका ॥२॥ १ ॥ ॐ ॥ भूर्भुवः स्वः स्वाहेति समस्ताभिः चतुर्थीमाहुतिं जुहुयात् । होमस्य खल्व- स्याज्यहविष्कतयाऽऽज्यतन्त्रविहितोमहाव्याहृतिहोमः पुरस्तादपि भवति । आ- ज्यभागौ स्विष्टकृच्च न भवन्ति । परन्तास्तिस्र एवाज्यतन्त्रोपक्रमविहिताः पुर- स्तात् । परस्तात्तु चतस्र इदानीमेव तथोपदेशादिति बोध्यम् ॥ २६ ॥ इतिश्रीमद्गोभिलीयगृह्यसूत्रव्याख्यायां मृदुलाख्यायां मुकुन्दशर्म्मसङ्कलितायां द्वितीयप्रपाठकस्य प्रथमा कण्डिका ॥ २ ॥ १ ॥ ॐ ॥ अथ द्वितीया कण्डिका । हुत्वोपोत्तिष्ठतः ॥ १ ॥ उपेति-संहतहस्तत्वमुच्यते । हुत्वा संहतहस्तौ (१)दम्पती उत्तिष्ठतः । मुरा- रिमिश्रास्तु-उप-अग्निसमीपे होमानन्तरमेवाग्निसमीपे दम्पती उत्तिष्ठतइति- व्याचख्यौ । अत्रानन्तरमेवेत्यनेनानन्तर्यमात्रं क्त्वार्थो न तु समानकर्त्तृकत्व- मपीत्युच्यते । दृश्यते चासमानकर्तृकेऽपि कर्म्मणि क्त्वाश्रुतिः । “आज्या- हुतिं हुत्वा मुख्यं धनं दद्यात्” इत्येवमादौ बहुलम् । अत्र खलु ऋत्विग्जु- होति यजमानोददाति । होमकुर्वाणस्य पत्युरंसमन्वारम्भमाणा वधूरपि कयाचिद्विवक्षया होमानुकूलचेष्टावती भवति । इत्यस्ति समानकर्त्तृत्वमिति तत्त्वकारः । केचित्तु उपेत्याञ्जलिं वध्वेत्याहुः ॥ १ ॥ अनुपृष्ठं पतिः परिक्रम्य दक्षिणत उदङ्मुखोऽवतिष्ठते वध्वञ्जलिङ्गृहीत्वा ॥ २ ॥ पतिश्चानुपृष्ठं-(२)वधूं पृष्ठेन परिक्रम्य वधूदक्षिणतः । उदङ्मुख उत्तराभि- मुखोभूत्वा वध्वञ्जलिं-वध्वास्तस्या एवाञ्जलिं दक्षिणेन पाणिना गृहीत्वा अव- तिष्ठेतेत्यर्थः(३) । स खल्वयमञ्जलिः पाणिग्रहणपर्यन्तं स्थास्यति । पतिश्च तावन्तं कालममुमञ्जलिमनापत्सु न त्यजेत् । तथाच गृहान्तरम्— “हुत्वाऽऽज्यमथ जायाया अन्वारभ्याञ्जलिम्पतिः । न विमुञ्चेदनापत्सु यावत्पाणिग्रहो जपः” ॥ इति ॥ २ ॥

( १ ) एतच्च भट्टभाष्यानुसारि व्याख्यानम् ॥ ( २ ) अत्रानुपूर्व्येऽव्ययीभावः ( पा० २।१।६। ) ॥ पृष्ठेनेति प्रकारित्वं तृतीयार्थः । ( पा० २।३।१८ वा० ) । “प्रकृत्यादिगणजाता तृतीया तु तदात्मताम् । अवच्छेदकता- बुद्धिप्रकारित्वादि शंसती”ति ह्युक्तेः । ( ३ ) ऊर्ध्वस्तिष्ठेत् । विधौ लेटि रूपमेतत् । अत्र “किं कृत्वा ? वध्वञ्जलिङ्गृहीत्वा १९ गो० गृ० सू०