गोभिल गृह्यसूत्रम् (सामवेद कौथुम-राणायनीय शाखा - मुकुन्द शर्मा सटीक)

अस्यार्थः । अस्मिन्प्रस्तुते कर्मणि । पूज्यमानाभ्यो 'देवताभ्यः' । ता अपे- क्ष्य(१) 'प्रथमो' मुख्यः 'अग्निः' 'एतु' आगच्छतु । आगत्य च 'सः' अग्निः । 'अस्यै' अस्याः । षष्ठ्यर्थे चतुर्थी । (पा० २।३।६२) 'प्रजां' भाविनीं 'मृत्युपा- शात्' 'मुञ्चतु' मोचयतु(२) । 'तद्' एतन्मृत्युपाशविमोचनमग्नेः । 'अयं' 'राजा' अधिपतिरपां 'वरुणः' तदाख्योदेवः 'अनुमन्यताम्' अनुजानातु । 'यथा' येनानुज्ञानेन । प्रकारेण वा (भगवतः शुभानुध्यानेन वा) 'इयं स्त्री' (३)भूता सती 'पौत्रं' पुत्रभवम् (तत्सम्बन्धि) 'अघं' दुःखं यमबन्धनात् । "दुःखौघव्यसनेष्वघम्" इत्यमरः । "प्राप्ये" तिशेषः । 'न रोदात्' न रुद्यात्(४) । ताभ्यामग्नीवरुणाभ्यां 'स्वाहा' सुहुतमस्तु ॥ १० ॥ “इमामग्नित्रायतां गार्हपत्यः प्रजामस्यै जरदष्टिं कृणोतु । अशून्योपस्था जीवतामस्तु माता पौत्रमानन्दमभि विबुध्यतामियᳪस्वाहा ॥११॥ 'गार्हपत्यः' तदाऽऽख्यः 'अग्निः' योऽसौ (५)भार्य्यः । 'इमां' कन्याम् (अग्निहोत्रिणीं कृत्वा) 'त्रायताम्' पालयतु । किञ्च 'अस्यै' अस्याः । पूर्वव- च्चतुर्थी षष्ठ्यर्थे । 'प्रजां' (६)सन्ततिम् । 'जरदष्टिं' जराव्यापिनीम्(७) (चिर- स्थायिनीम्) 'कृणोतु' करोतु "कृविहिंसाकरणयोश्च" (स्वा० प०) इत्यस्य लोटि रूपम् । किञ्च 'अशून्योपस्था' नित्यं सुतपूर्णोत्सङ्गा । भर्तुः सङ्गता वा सती 'जीवतां' दीर्घायुषाम् । 'माता' जनयित्री 'अस्तु' भवतु । अतः 'इयं' 'पौत्रं' पुत्रसम्बन्धिनम् । 'आनन्दम्' सुखम् । 'अभि' अधिगत्य(१०) 'विबुध्यताम्' विविधं-सुख-मनुभवतु । तस्मै अग्नये 'स्वाहा' सुहुतमस्तु ॥ ११ ॥ ( १ ) "ल्यब्लोपे कर्मण्यधिकरणे च" (पा० १।४।२१ वा०) इति पञ्चमी । ( २ ) अन्तर्भावितण्यर्थः । आशिंसायां ङित्त्वान्न लोट् । ( ३ ) स्त्यायेते संहीभवतः शुक्रशोणिते अस्यामित्यर्थे "स्त्यैशब्दसंघातयो"रिति धातोर्ड्रट् प्रत्ययऔणादिकः । डित्त्वाट्टिलोपे ङीप् । ( ४ ) लिडर्थे लेट्" (पा० ६।४।७) तस्याडागमः (पा० ३।४।९४) । ( ५ ) “गृहपतिना संयुक्तेञ्यः” (पा० ४।४।९०) इति ञ्यप्रत्ययेन निष्पन्नोगार्हपत्य- शब्दः गृहपतिसंयोगप्रवृत्तिनिमित्तकः । गृहपतित्वं च दारसम्बन्धमन्तराऽसम्भवि “न गृहं गृहमित्याहुर्गृहिणी गृहमुच्यते” इति स्मरणात् । ( ६ ) “प्रजा स्यात्सन्ततौ जने” इत्यमरः । ( ७ ) “अशूव्याप्तौ” (स्वा० आ०) इत्यस्मात्कर्तरि क्तिच् । जरदवस्थामश्नुते या स जरदष्टिस्ताम् । ( ८ ) “उपस्थः शेफसि क्रोडे तथा सदनमन्दिरे” इति मेदिनी । ( ९ ) “जनयित्री प्रसूर्माता” इत्यमरः । ( १० ) अभिलक्ष्य विबुध्यतां विबोधं प्रबोधं लभतामिति वार्थः । अत्र “सविशेषणे हि विधिनिषेधौ सति विशेष्येऽन्वयबाधे विशेषणमुपसंक्रामतः” इति न्यायानानन्दमानं पुत्रमिति पौत्रमानन्दमित्यस्यार्थोबोध्यः । “निष्ठन्तपञ्चजन्यः श्रुत” इतिवत् ।