गोभिल गृह्यसूत्रम् (सामवेद कौथुम-राणायनीय शाखा - मुकुन्द शर्मा सटीक)

१५० विवाहविधिः। [ २ प्रपाठके प्रदक्षिणाऽन्तर्भावः । तद्वारकस्य वहिर्भावश्चोपपद्यत इति ध्येयम् । एवम- न्यत्र ॥ ८॥ परिणीता तथैवाऽवतिष्ठते, तथा क्रामति, तथा जपति, तथाऽऽ वपति, तथा जुहोति ॥ ९॥ परिणीता-वधूः । तथैवानुपृष्ठगमनेन दक्षिणस्यामुदङ्मुखाऽवस्थितेन पत्या गृहीताऽञ्जलिः प्राङ्मुखः । अवतिष्ठते-ऊर्ध्वस्तिष्ठति । तथेति । अश्मा- रोहणादि परिणयनान्तङ्कर्म उक्तेनैव प्रकारेण वारत्रयङ्कुर्यात् । जपति-पठति (“पाणिग्राह” इति शेषः ) आवपति-अञ्जलौ लाजान् । माता-भ्रातावा ॥९॥ एवन्त्रिः ॥ १०॥ एवमुक्तप्रकारेणानन्तरोक्तं सर्वं त्रि-र्वारत्रयङ्कर्त्तव्यमित्यर्थः । एवञ्च-“इम- मश्मानमि"ति "कन्यला पितृभ्य"इति च मन्त्रावावर्त्तनीयौ । तत्रोत्तरयोर्म्म- न्त्रविशेषावुक्तावेवेति ॥ १० ॥ चतुर्थ्यां वेलायाम्- शूर्पेण शेषमग्नावोप्य प्रागुदीचीमभ्युत्क्रामयन्ति-“एकमिष” इति ॥ ११ ॥ ( म० ब्रा० १।२।६ ) शूर्पेण-शूर्पकुष्ठेन(१) । शेष-लाजशेषम्(२) । अग्नौ समिद्धेऽवोप्य(३) ( १ ) तथाच पारस्करगृह्यम्-“चतुर्थं शूर्पकुष्ठेने"ति । कुष्ठं-जिह्वास्य । तथाच गृ- ह्यसङ्ग्रहे-“यथा लाजाञ्जलिर्वध्वा हूयतेऽङ्गुलिपर्वभिः । एवं लाजहविःशेषो हूयते शूर्पजिह्वये"ति । यत्तु शूर्पकोणेनेति चन्द्रकान्तस्तन्न-“अग्रे च विधवा नारी कोणे चैव मृतप्रजा । जुहुयाच्छूर्पकुष्ठेन न चाग्रेण न कोणयोः” इति परिशिष्टान्तरदर्शनात् । सौक- र्यार्थमेतत् । एवं हि सर्वेषां लाजानामावापः सुकरो भवति । इतरथा विकीर्णानामनग्ना- वपि पातः स्यात् ॥ ( २ ) अत्रोपस्तीर्णाभिघारितमिति भवदेवभट्टादयः । शेष इति वचनात्सर्वावापो- ऽवगम्यते । न किञ्चिदवशेष्यमित्यर्थः । ( ३ ) अत्रोप्येति वचनात्तूष्णीमस्य प्रक्षेपः । मन्त्रदेवतयोरनुपदेशात् । तस्मादत्र स्विष्टकृन्निवर्त्तते । इत्थमेव शेषस्योपक्षयात् । तथाच गृह्यान्तरम् “शूर्पपुटेनाभ्यात्मं तू- ष्णीञ्चतुर्थम् ।” इति । अत्र तूष्णीमिति वचनं प्राजापत्यज्ञापनाथमिति गार्ग्यनारायणः । युक्तञ्चैतत् । “आज्यन्द्रव्यमनादेशे जुहोतिषु विधीयते । मन्त्रस्य देवतायाश्च प्रजाप- तिरिति स्थिति"रिति छन्दोगपरिशिष्टात् । “त्रिःपरिणीता प्राजापत्ये जुहोती"ति च गृ- ह्यान्तरम् । तस्माद्वधूः शेषञ्जुहोति वरश्च प्रजापतिं ध्यायतीति सिद्धम् । स्मरन्ति च- “शूर्पाग्रेणैव होतव्यं तूष्णीं निरवशेषतः । तस्मात्तूष्णीन्तु जुह्वत्यां वरोऽध्यायत्प्रजाप- तिम् ।” इति । “प्रजापतिञ्चतुर्थ्यन्तं स्वाहायुक्तं वरःस्मरेत् ।” इति चैवमादि । “त- स्मादग्नये स्विष्टकृते स्वाहे”ति लाजशेषं जुहुयादिति भवदेवरघुनन्दनादिमतमसङ्गतं, प्रमाणविशेषाभावाच्च । एतदनन्तरं वामदेव्यगानम् इति सरलाकारकल्पनायामपि प्रमा- णान्तरमपश्यामः । “वामदेव्यं गणेष्वन्ते” इति कर्म्मप्रदीपविरोधात् ॥