गोभिल गृह्यसूत्रम् (सामवेद कौथुम-राणायनीय शाखा - मुकुन्द शर्मा सटीक)

१४२ सीमन्तोन्नयनम् । [ ३ प्रपाठके गृह्यासङ्ग्रहे— "कृत्वा ब्रह्मासनान्तं द्विः प्रक्षाल्य क्रुसरं पचेत् । भक्तार्थत्वान्न निर्वाप उद्गुद्वासानन्तथा ॥ चूड़ाकर्म्मणि सीमन्ते यश्च पाकः सदा गृहे । विवाहे चैव लाजानां नोक्तो निर्वापगोविधिः ॥" इति । उत्तरघृतः। उत्तरे उपरि घृतं यस्य सोऽयमुत्तरघृत(दत्त)घृत इत्यर्थः । तमिमं स्थालीपाकमवेक्षयेत् । पत्नीं दर्शयेत पतिः । स खल्वयं क्रुसरः स्थालीपा- काऽऽवृता यत्र कुत्रचिद्येन केनापि पक्तव्यः । सिद्धस्य तस्यावेक्षणमात्रस्यैव सूत्रणात् । तस्मादवेक्षणार्थमेवाभ्यासादनमिति सिद्धम् । अत्र होमानादेशान्न "मन्त्रस्य देवतायाश्च प्रजापतिरितिस्थितिः"-ति वचनात्प्रजापतिदेवताकत्व- ञ्चरोर्होमादेशे सत्येवास्य प्रवृत्तेरित्यवेक्षणलक्षणे एव प्रयोजने इति द्रष्टव्यम् । अत एव चूड़ाकरणेऽन्नं वृथापक इति वक्ष्यति ( २।९।५ ) ॥ ९ ॥ एवं स्थालीपाकं पश्यन्तीं वधूम्— किम्पश्यसीत्युक्त्वा “प्रजामि"-ति वाचयेत् ॥ १० ॥ “किंपश्यसि ?” इति मन्त्रभागं पतिरुक्त्वा—"प्रजाम्पशून्त्सौभाग्यन्मह्यं दीर्घायुष्ट्वं पत्युः” इति वधू वाचयेद्भाषयेत् । अत्र मह्यमिति षष्ठ्यर्थे चतुर्थी । ( पा०२।३।६२ ) दीर्घायुष्ट्वं -बहुकालसुखजीवित्वम् ॥ १० ॥ तꣳसा स्वयम्भुञ्जीत ॥ ११ ॥ सा-वधूः । तमवेक्षितं सिद्धं क्रुसरम् ॥ ११ ॥ “वीरसू-र्जीवसू-र्जीवपत्नी"-ति ब्राह्मण्योमङ्ग- ल्याभिर्वाग्भिरुपासीरन् ॥ १२ ॥ वीरान्-विक्रान्तान् सूते-इति वीरसूः । "वीरविक्रान्तौ” ( चु० आ०) वीरयतेऽमित्रानिति वीरः तं सूते इतिवीरसूः । "षूङ्प्राणिगर्भविमोचने" (अ० आ०) ततः क्विप् । एवमग्रेऽपि (१) । "त्वंभवे"ति वाक्यशेषः । इति-एवं प्रका- राभिर्मङ्गल्याभिर्मङ्गलेसाध्वीभिः "तत्र साधुः” ( पा०४।४।९८ ) इति यत् । वाग्भिर्ब्राह्मण्योवधूमुपासीरन्गायेरन् । अनुनयेयुरित्यर्थः। यत्तु-साङ्ख्यायनपरि- शिष्टभाष्ये तत्तत्कालेऽकृतान्यपि क्षेत्रसंस्कारकर्म्माणि काले जाते, सूतकेऽपगते मातुरङ्के तन्निधाय व्याहृतिभिर्हुत्वा क्रमेण कर्त्तव्यानीत्युक्तं तत्तु प्रमाणाभावा- दुपेक्ष्यमिति मुरारिमिश्राः ॥ १२ ॥ ( १ ) जीवान्-जीवतः सूते इतिजीवसूः । यान्सूते ते जीवेरन्नित्याशंसा वाक्यार्थः । एवं-जीवस्य-जीवतः पत्नी जीवपत्नी अविधवेति ॥