गोभिल गृह्यसूत्रम् (सामवेद कौथुम-राणायनीय शाखा - मुकुन्द शर्मा सटीक)

७ कण्डिका ] गोभिलगृह्यसूत्रे— १६३ अथ सोष्यन्तीहोमः ॥ १३ ॥ अथेत्ययमपूर्वप्रकरणोपन्यासार्थः । आसन्नप्रसवां ज्ञात्वा सुखप्रसवार्थं होमः सोष्यन्ती होमः । “कार्य्य” इति शेषः ॥ १३ ॥ कस्मिन्काले कथञ्चेत्यपेक्षायामाह— प्रतिष्ठिते वस्तौ परिस्तीर्याग्निमाज्याहुती जुहोति “या तिरश्ची”— त्येतयर्चा “विपश्चित्पुच्छमभरदि”—ति च ॥ १४ ॥ ( मं० ब्रा० १।५।६-७ ) वस्तौ-योनिद्वारे(१) प्रतिष्ठिते-गर्भस्थित एव “बाले” बर्हिर्गन्तुमुपक्रान्ते । अग्निं परिस्तीर्य्य-परिस्तरणमुक्तन्तत्कृत्वा द्वे आज्याहुती जुहोति। पतिः। “या तिर- श्ची”त्यादि ऋग्भ्यां प्रत्येकं स्वाहान्ताभ्याम् ॥ अत्र-परिस्तीर्येति विशेषोपदेशा- द्ब्रह्मोपवेशनादिबाधः । एवञ्च क्षिप्रहोम एवायं, विशेषवचनात्परिस्तरणाज्य- संस्कारावत्राधिकाविति द्रष्टव्यम् ॥ ऋचौ यथा— “या तिरश्ची निपद्यते अहं विधारणी इति । तान्त्वा घृतस्य धारया यजे सँराधिनीमहं ( सँराधिन्यै देव्यै देष्ट्र्यै ) स्वाहा ॥ ६ ॥ विपश्चित्पुच्छमभरद्धाता पुनराहरत् । परेहि तं विपश्चित्पुमानयं जनि- ष्यतेऽसौ नाम स्वाहा ॥ ७ ॥ इति । अर्थोयथा—हे संराधिनि ! ( तदभिख्ये देवते ! ) या ते धारणा शुभे कर्म्मणि प्रस्तूयमाने 'अहं' 'विधारणी' शुभफलविघातकारिणी 'इति' एवं विधा सती 'तिरश्ची'(२)वाञ्छितफल-विघ्नकारिणी 'निषद्यते' 'अहं' 'तां' ताग्धारणावतीं 'त्वा' त्वामेव देवतां 'घृतस्य धारया' 'यजे' (३)पूजयामि । कथम्भूतां त्वाम् ? 'संराधिनीं' सम्यक्साधिनीम्प्रार्थिनामिष्टस्य(४) । तस्यै 'सं- राधिन्यै' 'देव्यै' दानादिगुणविशिष्टायै । अतएव 'देष्ट्र्यै' शुभफलानां(५)दा- त्र्यै । 'स्वाहा' सुहुतमस्तु ॥ ६ ॥ 'विपश्चित्' कश्चिद्देवविशेषः । स 'पुच्छं' शिश्नं शिशूनाम् 'अभरत्' अ- हरत्(६) । हृतवान् 'तत्' विपश्चिदाहृतं पुच्छं 'धाता' प्रजापतिः 'पुनः' 'आ- ( १ ) “वस्तिर्नाभेदधोद्वयोः” इत्यमरः ॥ ( २ ) तिरोऽञ्चतीत्यर्थे किन् । उगित्वान्ङीप् । ( पा० ४।१।६ ) “अचः” ( पा० ६।४।१३८ ) इत्यकारलोपः । ( ३ ) “यजदेवपूजादौ” ( भ्वा० उ० ) लट् ॥ ( ४ ) “राधसंसिद्धौ” ( स्वा० प० ) ताच्छील्ये णिनिः । ( पा० ३।२।७८ ) ॥ ( ५ ) “दिश अतिसर्जने” ( तु० प० ) तृन् । ऋदन्तत्वान् ङीप् । ( पा० ४।१।५ ) अतिसर्जनं दानम् ॥ ( ६ ) ह्रस्य मः ( पा० ३।१।८४ वा० ) ॥ २५ गो० गृ० सू