गोभिल गृह्यसूत्रम् (सामवेद कौथुम-राणायनीय शाखा - मुकुन्द शर्मा सटीक)

९ कण्डिका ] गोभिलगृह्यसूत्रे- २१३ कुष्ठभेदेऽपि च पुमांस्तान्ने तु स्यान्नपुंसकम्" इति मेदिनी । तस्यायमौ- दुम्बरः । “प्रोद्घृत्य प्रच्छिन्दन्” इत्यग्रिम[१६] सूत्रे छेदनस्याशङ्क्यमानत्वात् । नहि काष्ठेन तत्सम्भवति । तदभावे-आदर्शो वा । आसमन्ताद्दृश्यते मुखमत्रे- त्यधिकरणे घञ्, आदर्शो दर्पणः “आदर्शोदर्पणः प्रोक्त” इत्यमरमाला “दर्पणे मुकुरादर्शौ” इत्यमरश्च । क्षुरेति । क्षुरं पाणौ करे यस्य स तथाविधोनापितः । इति-एतानि । दक्षिणतः । अर्थात्कग्नेः ॥ ४ ॥ आनडुहगोमयः । कृसरः स्थालीपाको वृथापक इत्युत्तरतः ॥ ५ ॥ आनडुहः । अच्छिन्नमुष्कवृष(१)सम्बन्धी गोमयः । कृसरश्चासम्यक्पक्वौ तिलतण्डुलौ । “कृसरस्तु(२)तिलौदनः” इत्यमरः ॥ स्थालीपाकश्चरुः । स ख- ल्वयं वृथापकः । अवघातादिसर्वसंस्काररहितः । कर्मण्यव्याप्रियमाणश्चेति वृथात्वम्पाकस्य । इति एतद्द्वयम् । उत्तरतोऽग्नेरासादयितव्यम् ॥ ५ ॥ व्रीहियवैस्तिलमाषैरिति पृथक्पात्राणि पूरयित्वा पुरस्ता- दुप(नि)दध्युः ॥ ६ ॥ व्रीहियवैरिति द्वन्द्वनिर्देशेनाभिधानान्मिलिताभ्यां व्रीहियवाभ्यामेवं तिल- माषाभ्याम्पात्रद्वयं पूरणीयम् । पृथक् पात्राणीति बहुवचननिर्देशाच्चतुर्भिः पृथ- ग्भूतैः पात्रचतुष्टयमित्येवं षट्पात्राणामासादनं सिध्यति । एवमेव वीरपद्ध- तिस्वरसोऽपि । पुरस्तात्पूर्वस्यान्दिश्यग्नेः । उप(नि)दध्युः-स्थापयेयुः ॥ ६ ॥ कृसरोनापिताय सर्वबीजानि चेति ॥ ७ ॥ “दातव्यानी”ति शेषः । इतिनाऽऽ(३)द्यर्थकेनान्यदपि पारितोषिकन्देयमि- त्युपदिशति । एतानि च प्रसङ्गादत्राऽभिहितानि प्रदानन्तु प्रतिपत्तिरूपतयाऽ- स्य कर्मान्त एव, वेतनदानस्य तदैवोचितत्वादिति भाष्यकारादयः ॥ ७ ॥ अथ माता शुचिना वस्त्रेण कुमारमाच्छाद्य पश्चादग्नेरुदगग्रेषु दर्भेषु प्राङ्मुखोपविशति ॥ ८ ॥ अथेत्यानन्तर्यार्थम् । आज्यसंस्कारानन्तरमित्यर्थः । माता-मातृस्थानीया-

---

( १ ) अनड्डान् शब्दोऽभिधाने “उक्षाभद्रोबलोवर्द” इत्येवं पर्याये वृषभनाम्नि पठि- तः । अनः शकटं वहतीति तदर्थः । “अनः क्लीबे जले शोके मातृस्यन्दनयोरपी”ति रभ- सः । तथाभूतश्चाच्छिन्नमुष्क एव भवतीति ॥ ( २ ) वीरपद्धतौ तु-ततः सत्यनामन्यग्नौ तिलतण्डुलमुद्गसाधितं स्थालीपाकं पचे- दित्युक्तम् ॥ ( ३ ) “ज्वलितिकसन्तेभ्योनः” ( ३।१।१४० ) । इति पाणिनीये तथादर्शनात् ॥ अमरकोशेऽपि “इति हेतुप्रकरणप्रकाशादिसमाप्तिषु” इति ॥