गोभिल गृह्यसूत्रम् (सामवेद कौथुम-राणायनीय शाखा - मुकुन्द शर्मा सटीक)

२१४ चूड़ाकरणविधिः। [ २ प्रपाठके- ऽन्यापि(१)। प्राची-प्राङ्मुखी ॥ ८ ॥ अथ यस्तत्करिष्यन्भवति पश्चात्प्राङवतिष्ठते ॥ ९ ॥ अथेति-किञ्चित्पूर्वप्रकृतं स्मारयति । किन्तत् ? व्याहृतिभिर्होमं, तथाच पूर्वसूत्रम् “व्याहृतिभिर्होमोयथापाणिग्रहणे तथा चूड़ाकरणे०” इत्यादि । ( १।२।२७।२८ ) तेनात्र पुरस्ताच्चोपरिष्टाच्च चतस्र आहुतयो भवन्ति ॥ यः कश्चित्पित्रादिस्तत्कर्म करिष्यन्भवति स महाव्याहृतिभिर्व्यस्तसमस्ताभिश्चतस्र आहुतीर्हुत्वाऽथानन्तरं गृहीतकुमाराया मातुः पश्चात्प्राङ्-प्राङ्मुखः । अव- तिष्ठते-ऊर्ध्वजानुस्तिष्ठेत् ॥ ९ ॥ अथ जपत्या-“यमगात्सविता क्षुरेणे”ति सवितारं मनसा ध्यायन्नापितम्प्रेक्षमाणः ॥ १० ॥ ( मं० ब्रा० १।६।१ ) अथ-तथाविधावस्थानन्तरमेव । सवितारं-सूर्य्यम् । मनसा-श्रद्धादि- गुणयुक्तेन । अन्यथा ध्यानस्य मानसिकत्वप्रसिद्धेर्म्मनसेत्यनर्थकं स्यात् । तथा च न्यायः “सिद्धस्योपन्यासोविशेषावगतिकरः” इति । ध्यायन्-चिन्त- यन् । नापितं क्षुरपाणि प्रेक्षमाणोऽवलोकयन् “आयमगादि”-त्येतन्मन्त्रं ज- पति-जपेत् । मन्त्रार्थस्तु-हे कुमार ! ‘अयं’ नापितः । साक्षात् ‘सविता’ सर्व- भूतानाम्प्रसविता देवः सूर्यः । ‘क्षुरेण’ उपलक्षितः । उपलक्षणेऽत्र ( पा० २।३। २१ ) तृतीया । ‘आगात्’ आगतः । त्वच्चूड़ाकरणाय । आङोव्यवहितप्रयोगः ( पा० १।४।८२ ) छान्दसः ॥ १ ॥ इति ॥ १० ॥ “उष्णेन वाय उदकेनैधी-”ति वायुं मनसा ध्यायन्तु- ष्णोदककंसं प्रेक्षमाणः ॥ ११ ॥ ( मं० ब्रा० १।६।२ ) जपतीत्यनुवर्त्तते । वायुं श्रद्धापूतेन मनसा चिन्तयन्नुष्णोदककंसम् । उ- ष्णोदकयुक्तं कांस्यपात्रं प्रेक्षमाणोऽवलोकयन् “उष्णेन वायो०” इति-इमम्म- न्त्रञ्जपेदित्यर्थः । मन्त्रार्थस्तु-हे ‘वायो’ ! ‘उष्णेनोदकेन’ गृहीतेन कुमारस्य शिरः । प्लावयितुम् ‘एधि’ आगच्छ “अडितश्च” ( पा० ६।४।१०३ ) इति हेर्धिः ॥ २ ॥ इति ॥ ११ ॥ दक्षिणेन पाणिनाऽप आदाय दक्षिणाङ्कपुष्णिकामुन्दति “आप उन्दन्तु जीवसे” इति ॥ १२ ॥ ( मं० ब्रा० १।६।३ ) ( १ ) उत्तरसूत्रे यः कश्चिदित्युक्तेरत्रापि तथाऽभ्युपगमस्याजानिकाचारपरिगृहीत- त्वात् ॥