गोभिल गृह्यसूत्रम् (सामवेद कौथुम-राणायनीय शाखा - मुकुन्द शर्मा सटीक)

२३४ उपनयनविधिः। [ २ प्रपाठके णावकस्य नाम गृह्णीयात् । एवमग्रेऽपि (३२सू०) असावित्यत्र प्रथमान्तमिति विशेषः । मन्त्रोयथा— “प्राणानाङ्ग्रन्थिरसि माविस्रसोऽन्तक इदन्ते परिददा- म्यमुम्” इति ॥ २० ॥ अस्यार्थः । हेनाभे ! अस्य ब्रह्मचारिणस्त्वं ‘मा विस्रसः’(१) मा विस्रंसिष्यसि । स्व- स्थानान्न चलिष्यसि । यस्त्वं ‘प्राणानां’ देहधारकवायूनां ‘ग्रन्थिः’ प्रतिबन्धः । ‘असि’ भवसि । तथा हे ‘अन्तक !’ यम ! ‘इदम्’ अस्य ब्रह्मचारिणः शरीरम् ‘अमुम्’ ब्रह्मचारिणञ्च ‘ते’ तुभ्यं ‘परिददामि’ समर्पयामि । त्वयि समर्पित एष रोगजरामरणादिकन्नानुप्राप्नुयादिति ॥ २० ॥ २८ ॥ उत्सृप्य नाभिदेश-‘‘महुर’’ इति ॥ २९ ॥ ( मं० ब्रा० १।६।२१ ) उत्सृप्य—नाभेरूर्ध्वङ्करन्नीत्वा नाभिदेशं-तत्समीपदेशम्(२) । जठरमिति तदर्थः । मन्त्रलिङ्गात् । अहुरशब्दस्य जठराग्निवाचकत्वाम्नानात्तमभिमृशेदित्य- नुवर्त्तते । एवमग्रेऽपि । मन्त्रस्तु— ‘‘अहुर इदन्ते परिददाम्यमुम्’’ ॥ २१ ॥ इति । अस्यार्थः । हे ‘अहुर’ जठराग्ने ! इदमित्यादिपूर्ववत् । गुणविष्णुस्तु-अहुरिर्नाम वायुः । तस्यामन्त्रणे हे अहुरे ! इत्येवं व्याख्यातं(३) ॥ २१ ॥ २९ ॥ उत्सृप्य हृदयदेशं ‘‘कृशन’’ इति ॥ ३० ॥ ( मं० ब्रा० १।६।२२ ) कृशनोहृच्छयः पुरुषः । तथाच श्रुतिः । ‘‘स चापर आत्मा हृदी-”ति । मन्त्रस्तु-‘‘कृशन इदन्ते परिददाम्यमुम्” इति ॥ २२ ॥ अर्थः पूर्ववत् ॥३०॥ दक्षिणेन पाणिना दक्षिणमंसमन्वालभ्य “प्रजापतये त्वा परिददाम्यसावि”-ति ॥ ३१ ॥ ( मं० ब्रा० १।६।२३ ) असाविति-सम्बोधनान्तनामग्रहणम् । एवमग्रेऽपि । मन्त्रार्थः स्पष्ट एव ३१ सव्येन सव्यं “देवाय त्वा सावित्रे परिदाम्यसावि-”ति ॥ ३२ ॥ ( मं० ब्रा० १।६।२४ ) ( १ ) ‘‘स्रंसुअधः पतने” ( भ्वा०आ० ) द्युतादिः । ‘‘माकि लुङ्-” ( पा० ३।३। १७५ ) सर्वलकारापवादः । ‘‘द्युभ्यो लुङि” ( पा० १ । ३ । ९३ ) इति परस्मैपदे द्युतादि- त्वात् ( पा० ३।१।५५ ) चलेरङि नलोपः ( पा० ६।४।२४ ) । ( २ ) सामीप्यलक्षणया ‘‘वटे गावः सुशेरत” इति वत्प्रयोगोऽयम् । तेन नाभ्युपरि- देश उक्तो भवति मध्यमपदलोपिसमासात् । ( ३ ) अत्र षष्ठ्यादेशे यलोपः । ( पा० ८।३।१९ ) ।