गोभिल गृह्यसूत्रम् (सामवेद कौथुम-राणायनीय शाखा - मुकुन्द शर्मा सटीक)

४ कण्डिका ] गोभिलगृह्यसूत्रे— २५३ इति । अस्यार्थः । अत्र सर्वत्र तादर्थ्ये चतुर्थी ( पा० १।४।४४ वा० ) 'ब्रह्मवर्चसाय'(१) याजनाध्यापनोत्कर्षजतेजसे । 'रायस्पोषाय'(२) धन- समृद्धयै । 'त्विष्यै'(३) दीप्तये । 'अपचित्ये'(४) पूजायै । अन्यत्सुगमम् ॥१७ “येन श्रियमकृणुतमि”—ति च ॥ १८ ॥ [ सं० ब्रा० १।७।५ ] “येन श्रियमि”—तिमन्त्रेण चात्मानमभिविञ्चति । मन्त्रो यथा— “येन श्रियमकृणुतं येनापामृशतं सुराम् । येनाक्षावभ्यषिञ्चतं ये चेमाम्पृथिवीम्महीम् । यद्वान्तदश्विना यशस्तेन मामभ्यषिञ्चतम्” ॥५॥ इति । अस्यार्थः—अनेन देववैद्यावश्विनौ कर्म्मणामधिष्ठातारौ संस्तूयप्रा- र्त्थ्येते हे 'अश्विना !' अश्विनौ !(५)'येन' कर्म्मणा युवां 'श्रियं' विपुलाख्याम् 'अकृणुतम्' (६)हिंसितवन्तौ । 'येन' च 'सुराम्' मदिराम्(७) 'अपामृशतं' खण्डितवन्तौ ( नेयंपातव्येति ) 'येन' वा 'अक्षान्' (८)पाशकानपि अपामृ- शतमित्येव । 'ये' येन 'च' 'इमां' 'महीं' महतीं(९) 'पृथिवीम्' भूमिम् 'अभ्य- षिञ्चतम्' अभिषिक्तवन्तौ ( शस्यप्ररोहणादिद्वारा संवर्द्धितवन्तौ ) एवं भूतं 'यद्' 'वां' युवयोः 'यशः' शोभनकर्म्म 'तेन' यशसापुरस्कृतौ युवां 'माम्'अपि 'अभ्यषिञ्चतम्' अभिषिक्तं ( संवर्द्धितं ) कुरुतम् । यथायुवाभ्यामभिषिक्तः कृतकृत्योभवानीति ॥ ५ ॥ १८ ॥ एवं मन्त्रेण त्रिः— तूष्णीञ्चतुर्थम् ॥ १६ ॥ तूष्णीम्-अमन्त्रञ्चतुर्थम्मार्जनम् कुर्यादित्यर्थः ॥ १९ ॥ ( १ ) ब्रह्मणोवर्चोब्रह्मवर्चसन्तस्मै । “ब्रह्महस्तिभ्यां वर्चसः” (पा० ५।४।७८) इति समासान्तः । ( २ ) रैतिधननाम “अर्थंरैविभवाअपि”त्यमरात् । “षष्ठ्याः पतिपुत्रपयस्पोषेषु” ( पा० ८।३।५३ ) इतिसत्वम् । ( ३ ) त्विषिर्दीप्त्यर्थः । “इक् कृष्यादिभ्यः” ( पा० ३।३।१०८ वा० ) इतीक्प्रत्य- योभावे । कित्त्वादगुणाभावः । गुणविष्णुमते त्विष्या इति पाठः। तत्र त्विषेः क्तिन् (पा० ३।३।९४ ) भावे स्त्रियां बोध्यः ॥ ( ४ ) “पूजानमस्याऽपचितिरि-”त्यमरः । ( ५ ) “सुपां सुलुक्०” ( पा० ७।१।३९ ) इत्यादिनाऔङआत् । ( ६ ) “कृविहिंसाकरणयोश्च” (स्वा० प०) लङ् । “धिन्विकृण्व्योरच्च” (पा० ३।१।८०) इत्युप्रत्ययः । ( ७ ) “सुराहलिप्रिहालापरिस्रुद्वरुणात्मजे” तिमद्यपर्यायेऽमरः । ( ८ ) “अक्षास्तुदेवनाः पाशकाश्चते” इत्यमरः ॥ ( ९ ) “पृषोदरादित्वात्” ( पा० ६।३।१०९ ) अप्शब्दकुलोपः ॥