गोभिल गृह्यसूत्रम् (सामवेद कौथुम-राणायनीय शाखा - मुकुन्द शर्मा सटीक)

यन्ति । त्वं देवेषु ब्राह्मणोऽस्यहं मनुष्येषु ब्राह्मणो वै ब्राह्मणमुपधावत्युपत्वा धावामि । जपन्तं मा मा प्रतिज्ञापीज्जुह्वन्तं मा मा प्रतिहौषीः कुर्व्वन्तं मा मा प्रतिकार्षीस्त्वां प्रपद्ये त्वया प्रसूत इदङ्कर्म्मकरिष्यामि तन्मे राध्यतान्तन्मे समृ- द्ध्यतान्तन्म उपपद्यतां समुद्रोमा विश्वव्यचा ब्रह्माऽनुजानातु तुथोमा विश्व- वेदा ब्रह्मणः पुत्रोऽनुजानातु श्वात्रोमा प्रचेता मैत्रावरुणोऽनुजानातु । तस्मै विरूपाय दन्ताञ्जये समुद्राय विश्वव्यचसे तुथाय विश्ववेदसे श्वात्राय प्रचेतसे सहस्राक्षाय ब्रह्मणः पुत्राय नमः ॥ ५॥” इति ॥ अस्यार्थः । ‘भूः’ पृथिवी ‘भुवः’ अन्तरिक्षम् ‘स्वः’ द्यौः ‘ॐ’ ॐकार आत्मा । एतेयदात्मानः । ततोऽपि ‘महान्त’ रुद्राभिन्नरूपम् ‘आत्मानम्’ ‘प्रपद्ये’ प्रपन्नोभवामि । हे भगवंस्त्वं ‘विरूपाक्षोऽसि’ विविध(नाना)रूपनेत्रोभवति । तथाचश्रुतिः “सर्वतः पाणिपादान्तः सर्वतोऽक्षिशिरोमुखः । विश्वरूपो महान्- ग्निःप्रणीतः सर्वकर्म्मसु” इति । किञ्च ‘दन्ताञ्जिः’ दन्ताननक्ति व्यञ्जय(१)ती- ति । ‘तस्य’ एवम्भूतस्य ‘ते’ तव ‘शय्या’ शयनस्थानम् । ‘पर्णे’ पर्णतुल्ये उप- लेपनाभ्युक्षणादिभिः संस्कृते स्थण्डिले “भूमौ स्थानमग्नेः” इतिश्रुतेः । ‘गृहं गृहञ्च । सोर्लुक् ( पा० ७।१।३९ ) ‘अन्तरिक्षे’ सुवर्लोके । ‘विमित’ निम्मितं, हिरण्यगर्भप्रभृतिभिः । कीदृशं ! ‘हिरण्मयम्’ हिरण्य(२)मयम् । ‘तत्’ त- स्मिन् । डेलुँक् ( पा० ७।१।३९ ) गृहे ‘देवानाम्’ इन्द्रादीनां ‘हृदयानि’ “तिष्ठ- न्तीति”(३)शेषः । कस्मिन्निव ? ‘अयस्मये’ लौहमये(४) ‘कुम्भे’ “इवे-”ति- शेषः । ‘अन्तःमध्ये’ ‘सन्निहितानि’ एकीभूतानि ‘तानि’ देवताहृदयानि । ‘बल- भृच्च’ बलमुपचयात्मकं बिभर्त्तीतिक्विप् । ‘बलसाच्च’ बलंविपक्षाणां सादयतिस्फो- टयतीतिक्विप् । एतन्नामकौ अग्नेः प्रतीहारौ तौ ‘अप्रमनी’(५) अप्रमादिनौ । ‘अनिमिषत्’ अनिमिषन्तौ(६) सन्तौ यदेतौ ‘रक्षतः’ त्वाम् (अग्निम्) ‘तत् सत्यं’ ताभ्यांहि रक्षितेऽछन्नौ यजमानः पशुपुरोडासादि जुहोति । ‘यत्’ ‘ते’ तव ‘द्वाद-

( १ ) “अञ्जूव्यक्तिम्रक्षणकान्तिगतिषु” ( रु० प० ) अत औणादिक इन् ( उ० ४।१।१६ ) ( २ ) सुवर्णमयम् । “दाण्डिनायने०” ( पा०६।४।१७४ ) त्यादिना निपातः । तथा- च श्रुतिः “ज्वलितमग्निं प्रविशन्तमन्तरिक्षम्” इति ॥ ( ३ ) तैस्तैर्हृदयैक्यस्थिताऽग्निः प्रार्थ्यते कदापुनस्त्वमस्माकमग्रे हविरानविष्यसीति॥ ( ४ ) “अयस्मथादीनि च्छन्दसि” ( पा० १।४।२० ) इतिनिपातितः ॥ ( ५ ) “ये सान्तास्तेऽदन्ता” इतिन्यायेन । प्रगतमनः शब्दादकारान्तान्मत्वर्थ्या ई-( पा० ५।२।१२२ ) प्रत्यये मत्वादल्लोपः । (पा० ६।४।१४८) प्रमनौ प्रमादी ॥ ततो- नञ्समासः । “वाच्छन्दस-” ( पा० ६।१।१०६ ) ति वा पूर्वसवर्णदीर्घः ॥ ( ६ ) अमीलिताक्षौ । औङोलुक् ( पा० ७।१।३९ ) ॥