गोभिल गृह्यसूत्रम् (सामवेद कौथुम-राणायनीय शाखा - मुकुन्द शर्मा सटीक)

यन्ति । त्वं देवेषु ब्राह्मणोऽस्यहं मनुष्येषु ब्राह्मणो वै ब्राह्मणमुपधावत्युपत्वा धावामि । जपन्तं मा मा प्रतिज्ञापीज्जुह्वन्तं मा मा प्रतिहौषीः कुर्व्वन्तं मा मा प्रतिकार्षीस्त्वां प्रपद्ये त्वया प्रसूत इदङ्कर्म्मकरिष्यामि तन्मे राध्यतान्तन्मे समृ- द्ध्यतान्तन्म उपपद्यतां समुद्रोमा विश्वव्यचा ब्रह्माऽनुजानातु तुथोमा विश्व- वेदा ब्रह्मणः पुत्रोऽनुजानातु श्वात्रोमा प्रचेता मैत्रावरुणोऽनुजानातु । तस्मै विरूपाय दन्ताञ्जये समुद्राय विश्वव्यचसे तुथाय विश्ववेदसे श्वात्राय प्रचेतसे सहस्राक्षाय ब्रह्मणः पुत्राय नमः ॥ ५॥” इति ॥ अस्यार्थः । ‘भूः’ पृथिवी ‘भुवः’ अन्तरिक्षम् ‘स्वः’ द्यौः ‘ॐ’ ॐकार आत्मा । एतेयदात्मानः । ततोऽपि ‘महान्त’ रुद्राभिन्नरूपम् ‘आत्मानम्’ ‘प्रपद्ये’ प्रपन्नोभवामि । हे भगवंस्त्वं ‘विरूपाक्षोऽसि’ विविध(नाना)रूपनेत्रोभवति । तथाचश्रुतिः “सर्वतः पाणिपादान्तः सर्वतोऽक्षिशिरोमुखः । विश्वरूपो महान्- ग्निःप्रणीतः सर्वकर्म्मसु” इति । किञ्च ‘दन्ताञ्जिः’ दन्ताननक्ति व्यञ्जय(१)ती- ति । ‘तस्य’ एवम्भूतस्य ‘ते’ तव ‘शय्या’ शयनस्थानम् । ‘पर्णे’ पर्णतुल्ये उप- लेपनाभ्युक्षणादिभिः संस्कृते स्थण्डिले “भूमौ स्थानमग्नेः” इतिश्रुतेः । ‘गृहं गृहञ्च । सोर्लुक् ( पा० ७।१।३९ ) ‘अन्तरिक्षे’ सुवर्लोके । ‘विमित’ निम्मितं, हिरण्यगर्भप्रभृतिभिः । कीदृशं ! ‘हिरण्मयम्’ हिरण्य(२)मयम् । ‘तत्’ त- स्मिन् । डेलुँक् ( पा० ७।१।३९ ) गृहे ‘देवानाम्’ इन्द्रादीनां ‘हृदयानि’ “तिष्ठ- न्तीति”(३)शेषः । कस्मिन्निव ? ‘अयस्मये’ लौहमये(४) ‘कुम्भे’ “इवे-”ति- शेषः । ‘अन्तःमध्ये’ ‘सन्निहितानि’ एकीभूतानि ‘तानि’ देवताहृदयानि । ‘बल- भृच्च’ बलमुपचयात्मकं बिभर्त्तीतिक्विप् । ‘बलसाच्च’ बलंविपक्षाणां सादयतिस्फो- टयतीतिक्विप् । एतन्नामकौ अग्नेः प्रतीहारौ तौ ‘अप्रमनी’(५) अप्रमादिनौ । ‘अनिमिषत्’ अनिमिषन्तौ(६) सन्तौ यदेतौ ‘रक्षतः’ त्वाम् (अग्निम्) ‘तत् सत्यं’ ताभ्यांहि रक्षितेऽछन्नौ यजमानः पशुपुरोडासादि जुहोति । ‘यत्’ ‘ते’ तव ‘द्वाद-

( १ ) “अञ्जूव्यक्तिम्रक्षणकान्तिगतिषु” ( रु० प० ) अत औणादिक इन् ( उ० ४।१।१६ ) ( २ ) सुवर्णमयम् । “दाण्डिनायने०” ( पा०६।४।१७४ ) त्यादिना निपातः । तथा- च श्रुतिः “ज्वलितमग्निं प्रविशन्तमन्तरिक्षम्” इति ॥ ( ३ ) तैस्तैर्हृदयैक्यस्थिताऽग्निः प्रार्थ्यते कदापुनस्त्वमस्माकमग्रे हविरानविष्यसीति॥ ( ४ ) “अयस्मथादीनि च्छन्दसि” ( पा० १।४।२० ) इतिनिपातितः ॥ ( ५ ) “ये सान्तास्तेऽदन्ता” इतिन्यायेन । प्रगतमनः शब्दादकारान्तान्मत्वर्थ्या ई-( पा० ५।२।१२२ ) प्रत्यये मत्वादल्लोपः । (पा० ६।४।१४८) प्रमनौ प्रमादी ॥ ततो- नञ्समासः । “वाच्छन्दस-” ( पा० ६।१।१०६ ) ति वा पूर्वसवर्णदीर्घः ॥ ( ६ ) अमीलिताक्षौ । औङोलुक् ( पा० ७।१।३९ ) ॥

३ कण्डिका ] गोभिलगृह्यसूत्रे- २७६ शपुत्राः । अग्न्याख्याएव । 'ते' 'सम्वत्सरे' प्रत्यब्दम् । 'कामप्रेण' (१)अभि- लाषपूरकेण 'यज्ञेन' ज्योतिष्टोमादिना । यजमानं 'याजयित्वा' यागेन सम्पाद्य 'पुनः' 'ब्रह्मचर्य्यम्' ब्रह्मभूतं 'त्वाम्' 'उपयन्ति' । प्रविशन्ति । हे अग्ने ! 'त्वं' 'देवेषु' देवलोकेषु 'ब्राह्मणोऽसि' 'अहं' 'मनुष्येषु' मनुष्यलोकेषु 'ब्राह्मणः' 'वै' निश्चयेन । लोकः 'ब्राह्मणम्' एव 'उपधावति' आश्रयत्वेन ढौकते । ( सेवते ) अतः 'त्वां' त्वाम् 'उपधावामि' परिचरामि(२) । उपधावनकारणमाह — “जपन्तं(३)×××कार्षीः' इति । एदुक्तंभवति-जपहोमकर्मकाले ममप्रातिकू- ल्यम्भागाइति । अतः 'त्वां' 'प्रपद्ये' प्रपन्नोऽस्मि(४)। 'त्वया' 'प्रसूतः' अभ्यनुज्ञातः । 'इदं' प्रस्तुतं 'कर्म्म' करिष्यामि । यतएवमतः 'तत्' एतत्कर्म्म 'मे' मम 'राध्यताम्' (५)संसिध्यतु । 'तन्मे' 'समृद्धयताम्' (६) संवर्द्धताम् । 'तन्मे' 'उपपद्यताम्' फलप्रदानसमर्थं जायताम् । अत्र “तन्मे” इत्यादराति- शये भूयस्त्वम् । अथ यत्ते द्वादशपुत्रा इत्युक्तान्नामतः कतिचन प्रयोगतोनि- र्दिशति-'समुद्रेः' समुद्रइव 'विश्वव्यचाँः' विश्वंव्यचति विविधंगच्छ(७)- तीति विश्वव्यचाः । । 'ब्रह्मँ' तन्नामा अग्निश्च 'मा' माम् । अत्रकर्म्मणि प्रवृत्तम् 'अनुजानातु' अनुज्ञापयतु । तथा 'तुर्थः' तन्नामा 'विश्ववेदाँः' सर्वस्यकर्म्मजातस्यवेदित्रा । 'ब्रह्मणः' उक्तऋपस्य 'पुत्रः' 'मा' माम 'अनुजानातु' । तथा 'खाँत्रः' तन्नामा 'प्रचेताँः' प्रकृष्टमनाअग्निः एवं 'मैत्रावरुणः' मित्रवरुणदेव(८)त्यश्च 'मानुजानातु' पूर्ववदर्थः । हे अग्ने ! यतस्त्वमेवमनेकभेदः । तस्मै तुभ्यं “विरू×××त्रायनमः”॥ ६ ॥ इति ॥ काम्येषु च प्रपदः ॥ ७ ॥ ( सं० ब्रा० २।४।५ ) ( १ ) "प्रापूरणे" ( अ०प० ) "आतोऽनुपसर्गेकः" ( पा० ३।२।३ ) इति के आ- तोलोपः ( पा० ६।४।६४ ) ॥ ( २ ) "व्यवहिताश्च" ( पा०१।४।८२ ) इत्युपोर्व्यवहितस्य प्रयोगः ॥ ( ३ ) अत्र जुह्वन्तमिति छान्दसोनुम् । ( पा० ६।३।१०९ ) वर्णागमरूपोनैरुक्तस मयेन । “नाभ्यस्ताच्छतुरि-” ( पा० ७।१।७८ ) इति नुमोभावस्य बोधनात् । ( ४ ) "प्रपन्नः शरणागत" इत्यभिधानम् ॥ ( ५ ) "राधसाधसंसिद्धौ” ( दि० प० ) लोट् प्रार्थनायाम् । श्यन् । अत्रपदव्य त्यय आर्षः । ( पा० ३।१।८५ ) ( ६ ) "ऋधुवृद्धौ” ( दि० प० ) लोट् पूर्ववत् ॥ ( ७ ) "अचुगतौ" ( भ्वा उ० ) ततोऽसुन् ( उ० ४।१४८ ) एवमग्रेऽपि । ( ८ ) अत्र “सास्यदेवता” ( पा० ४।२।२४ ) इत्यणादिवृद्धिः ॥ "देवताद्वन्द्वेच” ( पा० ६।३।२६ ) इति पूर्वपदस्यानङ् ॥

then: vertical bar, or wait: Could it be "त्रिर्वाभ्यस्तः"? Wait, look at 'र्वा': in Devanagari, 'वा' has a round belly on the left of the stem. Does this have a round belly? Yes, but look closely: it looks like 'र्भा' or 'र्वा'? Wait, look at "वैरूपाक्षं": 'वै' has a round belly. Here, it has a horizontal line at the top, a loop... wait, no, look at 'र्भा': Wait, compare with 'भूर्भुवः' in line 28: 'भू', 'र्भू'. In 'र्भू', the repha is on 'भू'. Here, look at: त्रि - र् - भा - भ्य - स्त - ः ? Wait, why would there be TWO bha's? Wait, is it "त्रिर्भाभ्यस्तः"? Look at it: त्रि र् (repha) then a letter with 'ा' (aa) then 'भ्य' (bhya) then 'स्तः' (staḥ) Wait! The letter with 'ा' is 'भ'? If it's 'भ', then it reads "त्रिर्भाभ्यस्तः". Wait, could it be "त्रिर्वाऽभ्यस्तः"? Wait! Look at the letter before 'भ्य': it is 'भा'? Wait, could it be "त्रिर्वा"?

३ कण्डिका ] गोभिलगृह्यसूत्रे- २८१ जपोऽयं समिधमेकाङ्कुशफलपुष्पसहितां गृहीत्वाकार्यः । जपान्ते च कुशमैशा- न्यां परित्यज्य फलपुष्पं ब्रह्मणे निवेद्य समिधन्तूष्णीमग्नौ क्षिपेत् । तथैवा- चारात् । पद्धतिकृतोऽप्येवम् ॥ अङ्गिराः- “वैरूपाक्षंजपेन्मन्त्रं प्रपदंञ्चैव यज्ञवित्” । इति । यज्ञवित्पदन्तदाचारलाभाय । इदमपि समिदादिग्रहणे प्रमाणमिति द्रष्टव्यम् ॥ ८ ॥ अथ यज्ञवास्त्वन्ते पूर्णहोमः ( १।८।२६ ) तत्रशौनकः- “अथ पूर्णाहुतिन्दद्याद्गन्धपुष्पफलान्विताम् । साक्षतामूर्ध्वकायश्च समपाच्छक्रदिङ्मुखः ॥” इति । अथ-यज्ञवास्तन्ते ऊर्ध्वकायः । तिष्ठन् । कात्यायनः । “ततः पूर्णाहुतिङ्कृत्वा सर्वतन्त्रसमन्विताम् । गान्द्याद्यङ्गेज्ञवास्त्वन्ते ब्रह्मणे वाससी तथा ॥ इति । ततो-यज्ञवास्त्वन्ते । पूर्णाहुतिङ्कृत्वेत्यन्वयः । वस्त्रदक्षिणाच वि- शेषोपदेशस्थलएव । अन्यथा पूर्णपात्रादिकमेव । “ब्रह्मणे दक्षिणादेया या यत्रपरिकीर्त्तिते”ति वचनात् । गोभिलीये- “पूर्णाहुतिञ्च “मूर्द्धानन्दिव” इत्यभिपातयेत्” इति । पद्धतौ तु-“पूर्ण- होमं यशसे जुहोमी”ति मन्त्रेणायं पूर्णहोमोऽक्तः । मन्त्रलिङ्गात्तदप्यविरुद्धमे- वेतिदिक् ॥ ततो “वसुभ्यः स्वाहे”-त्यविच्छिन्नामाज्यधारामग्नौ दद्यात् । तत्रगृह्यासङ्ग्रहकारः- “यज्ञवास्तुक्रियाङ्गत्वाद् विधिदृष्टेन कर्म्मणा । आज्यधारामविच्छिन्नाम्पातयेदनलोपरि ॥” इति । ततःस्रुवलग्नसघृतभस्मना त्र्यायुषकरणम् । तत्रच- “ततोऽनामिकया कुर्य्याद्विन्दुं सघृतभस्मना । हृद्यंसयोर्ललाटे च त्र्यायुषेतिपदैः क्रमात् ॥” इतिवचनं प्रमाणयंन्ति शिष्टाः । ततः-वसुभ्यः स्वाहेति होमानन्तरम् ॥ एतत्प्रकारउक्तोऽधस्तात्समन्त्रकः ( २।९।२१ ) ॥ इति श्रीः ॥ ३६ गो० गृ० सू०

अथ-सर्वगृह्य(१)कर्माङ्गाभ्युदयिकसूत्रम्-- ( श्राद्धकल्पचतुर्थखण्डस्थम् ) अथाभ्युदयिके श्राद्धे युग्मानांशयेत्। प्रदक्षिणमुपचारः। ऋज- वोदर्भैः । यवैस्तिलार्थः । सम्पन्नमितितृप्तिप्रश्नः । दधिवदराक्षत- मिश्रान्पिण्डान् । नान्दीमुखाः पितरः प्रीयन्तामिति वाचयेदिति पितृभ्यः पितामहेभ्यः प्रपितामहेभ्योमातामहेभ्यः प्रमातामहेभ्यो वृद्धप्रमातामहेभ्यः स्वाहोच्यतामिति । अस्तु स्वाहेत्युक्ते न स्वधाम्प्र- युञ्जीत ॥ ४-१-१० ॥ इति ॥ गो० गृ० सूत्रम्- वृद्धिपूर्त्ते युग्मानाशयेत्। प्रदक्षिणमुपचारः।यवैस्तिलार्थः।(४।३।३५-३७) इतिच॥ अथेत्या(२)रम्भार्थकमपि मुखतोमङ्गलार्थम् । आभ्युदयिके अभ्युदयप्रयोजनके “तदस्ये-”त्यधिकृत्य “प्रयोजनम्” ( पा० ५।१।१०९ ) इतिविहितस्यठञ्इकादेशेन ( पा० ७।३।५ ) पदसिद्धेरुपपादनात् । अभ्युदयः समृद्धिरित्यनर्थान्तरम् । “नान्दी समृद्धिरिति कथ्यते” इति शुभकर्म्मनिर्णय- धृतं भविष्यपुराणम् । तथा च नान्दीपदस्य चतुर्थीसमासबलेन तदर्थपर- तया नान्दीश्राद्धमप्येतदेवात एवात्र पितरोऽपि नान्दीमुखा एव सूत्रेऽन्यत्रचा- भिहिताः । तदिदं श्राद्धं मातृकापूजा-वसोर्द्धाराऽऽयुष्यमन्त्रजपान्कृत्वा कार्यम् । तथाच कर्म्मप्रदीपे कात्यायनः- कर्मादिषु च सर्वेषु मातरः सगणाऽधिपाः । पूजनीयाः प्रयत्नेन पूजिताः पूजयन्ति ताः॥ प्रतिमासु च शुभ्रा-( द्धा )-सु लिखिता वा पटादिषु । अपिवाऽक्षतपुञ्जेषु नैवेद्यैश्च पृथग्विधैः ॥ कुड्यलग्नां वसोर्द्धारां सप्तवारान्घृतेन तु । कारयेत्पञ्चवारान्वा नातिनीचां नचोच्छ्रिताम् ॥ ( १ ) तथा च सूत्रम्-“सर्वाण्येवान्वाहार्यवन्ति” ( १।१।५ ) इति । अन्वाहार्य- मेतन्मते नान्दीमुखमिति तत्रैवावोचाम ॥ ( २ ) तथा चामरः “मङ्गलाऽनन्तरारम्भप्रश्नकात्स्न्र्येष्वथो अथ” इति। तत्रसकृदु- च्चरितन्यायेनैकस्यैकत्रानेकार्थत्वमनुपपन्नमिति मुखत इत्युक्तम् । उच्चारणेनैवायं यात्रायां मृदङ्गादिध्वनिवन्मङ्गलं जनयति । तथाचोक्तं “ॐ कारश्चाथशब्दश्चद्वावेतौ ब्रह्मणः पुरा। कण्ठं भित्त्वा विनिर्यातौ तस्मान्माङ्गलिकावुभौ” इति । माङ्गलिकौ-मङ्गलप्रयोजनकौ ॥ “प्रयोजनम्” ( पा० ५।१।१०९ ) इति ठक् । तस्येकः । अत्र “तदस्ये” त्यनुवर्त्तते ।

गोभिल-श्राद्धकल्पे— २८३ आयुष्याणि च शान्त्यर्थं जप्त्वा तत्र समाहितः । षड्भ्यः पितृभ्यस्तदनु श्राद्धदानमुपक्रमेत् ॥” इति ॥ कर्मादिषु-कर्म्मणामादिषु । सर्वेषु-श्राद्धवत्सु । “मातॄः सम्पूजयित्वा तु पितृभ्यः सुसमाहितः । वृद्धिश्राद्धन्ततः कुर्यात्सदाऽभ्युदयकारकम्(१) ॥” इत्यादिवचनेषु सर्वत्राभ्युदयिकसहभावेनैतद्विधानात्तदेकमूलकत्वकल्पना- लाघवात् । “यत्र यत्र भवेच्छ्राद्धन्तत्र तत्रैव मातरः” इति कात्यायनोक्तेश्च । तेन यत्राभ्युदयिकश्राद्धन्न विहितं, यथा निष्क्रमणा- न्नप्राशनयोस्तत्रैतदपि न भवति । सगणाधिपाः । गणेशपूर्विकाः । “पूर्वं(२)वि- नायकः पूज्योमातरस्तदनन्तरम्” ॥ इति वचनात् । मातरस्तु-यथाह बह्व

• ka) Then hyphen -! Then: वक- or बक-! Does वसु mean बक? Wait, does वसु mean "बक"? Or "वृक"? Wait! Look at वक-: could it be वृक-? No, there is no ri-kar under व. It is वक- or चक्र-? Wait, look at राजसु: "राजसु" means "among kings" (Vasu is the name of several kings, like Chediraja Vasu, Vasu Uparichara)! YES! "राजसु" = in the sense of kings (चेदिराजो वसुरुद्देश्यः)! "वसुः ... राजसु" = Vasu is the name of kings! And "तोये" = in water! And "ऽर्क" = the sun! And "भा" = light! And "अग्नौ" / "देवभेदे" = among gods, Agni! And what about "वक-" or "बक-"? Wait, could it be "चेक-"? "केक-"? "कवि-"? "वृक-"? Look at the letters: It is वक- or बक- (in Bengali/Maithili typography, व and ब are often identical, printed as व). Wait, could it be शुक-? No, no u-kar. Could it be वक = a particular king

पातयेद्”—ति दानोद्द्योतलेखनमपि तदभिप्रायकमेवेति द्रष्टव्यम्। इति महा- महो० हर्षनाथशर्म्माणः संस्कारदीपकेप्राहुः। सा च धारा “ॐ एतमुत्यमि”त्यादि वसुप्रकाशकमन्त्रेण कार्या। न तु “वसोः पवित्रमि”ति पारक्येण। अक्रिया(१)पत्तेः। मन्त्रस्यतु सकृदेव पाठो- नत्वावृत्त्या। बीजाभावात्। इति मुरारिमिश्राः। वाचस्पतिमिश्रादयोऽप्येवम्। यद्यप्येकजातीयत्वेऽपि धाराकर्मणाम्भेदात्सर्वत्र मन्त्रान्वयोयुक्तः। “मन्त्रा- न्तैः कर्मादिः सन्निपात्यः” इति कात्यायनसूत्रात्। तथापि गोशतादौ संख्या- विशेषस्य देवतावच्छेदकत्ववत् इहापि सप्तादेरवच्छेदकत्वात्। सप्तत्वाद्यवच्छिन्न- धारादानमेकमेवकर्मेति सकृदेवपाठो मन्त्रस्य। तथा च परिभाषाध्याये का- त्यायनः—“एकद्रव्ये कर्म्मावृत्तौ सकृन्मन्त्रवचनं कृतार्थत्वात्” इति क्रियादौ, मन्त्रवचनमुक्तं, क्रिया च साभ्यासा एकैवेति न पुनर्वचनम्। “सकृते कृतः शास्त्रार्थः” इति न्यायादिति तदर्थ इति दिक्॥ इत्थन्धाराकरणानन्तरम् आयुष्याणि(२)-आयुर्वृद्धिकराणि “आयुष्यं ब्रह्मवर्चस्यम्” इत्यादीनि सूक्तानि। शान्त्यर्थम्-अमङ्गलन्निवृत्त्यर्थम्। अत एव नैतज्जपस्य श्राद्धाङ्गत्वं, फलश्रुत्या प्रधानत्वावगमात्। तदनु-तत्पश्चात्। षड्भ्य इति। मात्रादीनामप्युपलक्षणम्। तथा च शातातपः— “मात्तॄणां प्रथमं श्राद्धं पित्तॄणां तदनन्तरम्। ततोमातामहानाञ्च वृद्धौ श्राद्धत्रयं भवेत्॥” इति। मत्स्यपुराणम्— “उत्सवानन्दसन्ताने यज्ञोद्वाहादिमङ्गले। मातरः प्रथमं पूज्याः पितरस्तदनन्तरम्॥ ततोमातामहानाञ्च विश्वेदेवास्तथैव च॥” इति। उत्सवानन्दहेतौ सन्ताने। सत्पुत्रोत्पत्ताविति यावत्। अत्रोद्वाहपद- म्बृष्यन्तरोक्तकन्यापुत्रविवाहपरम्। एकमूलकत्वकल्पनालाघवात्। एतेन यज्ञवत् स्वीयविवाहोऽप्याभ्युदयिकनिमित्तमित्यपास्तम्। “स्वपितृभ्यः पिता द- दद्याद्”—ति वचनात् पितुरभावे स्वविवाहस्यापि निमित्तत्वम्। न तु पितरि सत्य- पीति श्राद्धकल्पस्मृतिसारादयः। “अपरे च नान्दीमुखेभ्यः श्राद्धन्तु पितृभ्यः कार्यमृद्धये। ततोविवाहः कर्त्तव्यः शुद्धः शुभफलप्रदः” इति ब्रह्मपुराणवचना- त्स्वविवाहे काम्यमाभ्युदयिकं न तु नित्यमित्याहुः। प्रथमविवाहेऽपि पितुरन्ये-

( १ ) तथा च कात्यायनः। “अक्रिया त्रिविधा प्रोक्ता विद्वद्भिः कर्मकारिणाम्। अक्रिया च परोक्ताच तृतीयाचायथाक्रिये”-ति॥ ( २ ) आयुषेहितानीत्यर्थे “गवादिभ्यत्वन्” ( पा० ५।१।२ ) यत्प्रत्ययः॥

ेन पार्व्वणे योविधिरुक्तः सोऽत्रामिषव्युदासेन बोध्य इति- Wait, वसिष्ठेन: वसिष्ठेन or वसिष्टेन? Look at line 17: वसिष्ठेन - wait, look at line 16: वसिष्ठोक्तोविधिः. In line 17: वसिष्ठेन पार्व्वणे योविधिरुक्तः सोऽत्रामिषव्युदासेन बोध्य इति- Wait, is it पार्व्वणे (double v)? Yes, पार्व्वणे.

Line 18: तदर्थः। तथा च मधुदानं निषिद्धम्। आमिषत्वात्। अत्र श्रीदत्तादिभि“र्नात्रामि- Wait, श्रीदत्तादिभि“र्नात्रामि-: opening quote is before र्ना! Yes, श्रीदत्तादिभि“र्नात्रामि-.

Line 19: षप्रयोग” इति सिद्धवल्लिखितम्। यत्तु-“पिण्डाँश्च दधिमध्वक्तानवदराणि यवां- Wait, यत्तु-“पिण्डाँश्च: hyphen and quote, then पिण्डाँश्च.

Line 20: स्तथा” इति ब्रह्मपुराणीयवचनेन-पिण्डे मधुदानविधानात्

गोभिल-श्राद्धकल्पे— २८७

“अतः परं प्रवक्ष्यामि विशेष इह योभवेत् । प्रातरामन्त्रितान्विप्रान्युग्मानुभयतः स्थितान् । उपवेश्य कुशान्दद्यादृजुनैव हि पाणिना ॥” इति । प्रातरिति । तथाचात्र ( वृद्धिश्राद्धे ) श्राद्धदिने प्रातरेवामन्त्रणं, न तु विकृतिन्यायप्राप्त-पाक्षिक-पूर्वदिने । वैकृतविशेषविधेरधिकबलत्वात् । युग्मानिति । तथा च चतुर्विंशतिरत्रश्राद्धिन इति मुख्यः कल्पः । ऋजुनैवेति । पित्र्यतीर्थनिषेधः ॥ तथा— “निपातनं हि सव्यस्य जानुनो न विधीयते क्वचित् । सदा परिचरेद्भक्त्या पितॄनप्यत्र देववत् ॥” इति । सव्यस्य–वामस्य । देववत्–दक्षिणजानुपातेन । प्राङ्मुखोपवेशनेन च ॥ तथा— “नात्रापसव्यकरणं न पित्र्यन्तीर्थमिष्यते । पात्राणां पूरणादीनि दैवेनैव हि कारयेत् ॥” इति । पित्र्यतीर्थम्-तर्जन्यङ्गुष्ठयोर्मध्यरूपम् । दैवेन-अङ्गुल्यग्ररूपदेवतीर्थेन । अत्रैतदनन्तरं “सव्येन सोपवीतेन ऋजुदर्भैश्च धीमता । पितॄणां रूपमास्थाय देवाह्यन्नं समश्नते ॥ तस्मात्सव्येन दातव्यं वृद्धिश्राद्धेषु नित्यशः” । इति शुभ- कर्म्मनिर्णये मुरारिमिश्राः प्राहुः ॥ केचिदत्रभूस्वाम्यन्नदानेऽपि दैवविधिमिच्छ- न्ति । तन्न । तस्याभ्युदयिकबहिर्भूतत्वेन दैवविधौ प्रमाणाभावात् । तस्मात्पि- त्र्यविधिनैव तत्कर्त्तव्यम् । आभ्युदयिकबहिर्भावादेव तत्रामिष-(मध्वादि-)प्रयोगोऽपिन निषिद्धः ॥ तथा— “ज्येष्ठोत्तरकरान्युग्मान्कराग्राप्रपवित्रकान् । कृत्वाऽर्घ्यं संप्रदातव्यं नैकैकस्यात्र दीयते ॥” इति । ज्येष्ठोत्तरकरान्-पूर्वोपवेशितोज्येष्ठस्तदुत्तरकरान्-तत्प्रधानकरान् । ज्येष्ठ- स्योत्तरे उपरि कारा येषान्तादृशानिति वा । युग्मब्राह्मणपक्षे योयदपेक्षया पश्चादुप- पवेशितस्तद्दक्षिणकरोपरि पूर्वोपवेशितदक्षिणकरो यथाभवति तथाऽवस्थिता- निति यावत् । कराग्राप्रपवित्रकान्-कराग्रेऽग्रं यस्य तथाभूतं पवित्रं येषान्ता- दृशान् । कराग्रेऽप्रपवित्रकं पवित्राग्रं येषामिति गौडीयव्याख्यानन्तु न युक्तम् । अग्रपदस्य परनिपातापत्तेः । आर्षत्वानुसरणन्तुसत्याङ्गत्यायुक्तम् । नैकैक- स्येति । तथा च युग्मब्राह्मणपक्षे मिलितहस्त एवार्घ्यं देयम् । तथा— “मधुमध्विति यस्तत्र त्रिज॑पोऽशितुमिच्छताम् । गायत्र्यनन्तरं, सोऽत्र मधुमन्त्रविवर्जितः ॥” इति ॥

२८८ अभ्युदयिक-(नान्दी) श्राद्धविधिः । [ ४र्थं खण्डम्-

मधुमध्विति । त्रिरभ्यस्तो योजपस्तत्र-प्रकृतौ-पार्वणे । अन्नोत्सर्गानन्त- रम् । भोजनपूर्वकाले गायत्रीमधुपाठानन्तरं, स इह विकृतौ आभ्युदयिके मधु- मन्त्रविवर्जितः कार्य इत्यर्थः । एवञ्च नेदानीम्मधुमती(१) पाठः । अन्यदातु स्त पाठ एवेति परिशिष्टप्रकाशः । तेनान्नाभिमन्त्रण एव मधुमन्त्रपाठोनान्य- त्रेति निर्वाधा एवेति श्रीदत्तोपाध्याय-वर्द्धमानोपाध्यायादयः । अत एव पितृभक्तौ “नात्रमधुव्वाता पाठः” इति सामान्यत एवोक्तम् । प्रयोगे च तदुल्लेखानाकृतः रुद्रधरीयश्राद्धविवेकेऽप्येवम् ॥ किन्तु कात्यायनेन तथानेोक्तमिति गोभिलीयैरन्नाभिमन्त्रणे मधुमन्त्रः पाठ्य इति मे प्रतिभातीति महामहो०हर्षनाथशर्म्माणः संस्कारदीपके प्राहुः ॥ तथा— “न

त्वम् क्रियाविशेषणं वा । (तिलवद्यथास्यात्तथेति) स अत्र-आभ्युदयिके । विपरीतकः । तृप्तेः प्राक् । यववत्-यववान्कार्यः । अत्र विपरीतकः । देवतीर्थो- दिनेति प्राञ्चः । सम्पन्नमिति । अत्रेति वर्त्तते । पार्वणे तृप्ताः स्थेति यः प्रश्नस्त- त्स्थानेऽत्र सम्पन्नमिति तृप्तिप्रश्नः कार्यः । प्रोक्ते-ब्राह्मणैः कथिते । अत्र मात्रा- दिपिण्डानां दक्षिणे पित्रादिपिण्डा देयाः । तद्दक्षिणे मातामहादिपिण्डाः । “प्र- दक्षिणमुपचार” इति गोभिलसूत्रात् । इति भ्राम्यतः प्रत्याह-प्रागग्रेऽष्विति । आद्यं पितरम्। तदेतत्पार्वणीयकृत्यमनुसन्धायोक्तं, प्रकृतेतु, “मातरः प्रथमं पूज्याः पितरस्तदनन्तरम्” इति मात्स्योक्ते “स्तिस्रोऽपि मातरः पूर्वं पूजनीयाः प्रयत्नतः” इति वायवीयात्। “अनिष्ट्वा तु पितॄञ्श्राद्धेन कुर्यात्कर्म वैदिकम् । तत्रापि मातरः पूर्वं पूजनीयाः प्रयत्नतः” इति कात्यायनोक्तेश्च । मात्रादिपिण्डापेक्षया पित्रा- दिपिण्डनाम्रवामतेति बोध्यम् । मूलदेशे-दर्भस्येतिशेषः । द्वितीयं पितामहम् । तृतीयं-प्रपितामहम् । मध्यदेशाग्रदेशयोः । दर्भस्य । तेषां-पित्राद्यवनेजनस्थाना- नां, वामतः(१) उत्तरतः । न च प्रत्यङ्मुखोपविष्टानां पितॄणान्तद्ब्राह्मणानां वामत इत्येव वचनार्थः । तेन प्राग्दक्षिणयलाभ इति वाच्यम्-तेषामित्यनेन पूर्वो- पक्रान्तानामास्तरणकुशानामवनेजनस्थानानां वा प्रत्यवमर्शौचित्यात् । किञ्च प्रत्यङ्मुखतायां प्रमाणाभावः । “प्राङ्मुखेभ्य उदङ्मुखोदद्यादुदङ्मुखेभ्यः प्राङ्- मुख” इत्येवं श्रुतेः । कर्कन्धू-र्वदरम् । उदङ्मुख इति वचनं यद्यपि लौकिकीं प्रसिद्धिमवगमयति । तथापि (२) साम्मुख्यौपपत्तये “पूज्यपूज(३)कयोः प्राची”ति तान्त्रिकीम्प्रसिद्धिमनुसरन्तोमैथिलाः प्रत्यङ्मुखतैव कर्तुरभिप्रयन्ति । सर्व्वेदिति चामुमर्थमाजानिकस्तेषामाचारः । “पश्चिमाभिमुखोभूत्वा श्राद्धम्माङ्गलिकञ्चरे- दिति” शिष्टपरम्परापठितवचनमपि ॥ आभ्युदयिककालमाह-ब्रह्मपुराणम्- “कर्मण्यर्थाभ्युदयिके मङ्गल्यवति शोभने । जन्मन्यथोपsingle/नयने विवाहे पुत्रकस्य च ॥ पितॄन्नान्दीमुखान्नाम द्वितर्पयेद्विपूर्वकम् ॥” इति । आभ्युदयिके-दृष्टाभ्युदयसाधने प्रह्रयागादौ । मङ्गल्यवति-मङ्गल- बहुले-कन्याविवाहे । शोभने-प्रकृष्टे । पारलौकिके देवप्रतिष्ठातुलापुरुषादौ । ( १ ) वामत उत्तरतो मातामहाद्यवनेजनस्थाने सिद्धे “यथावनिक्तं पिण्डान्द- दातो”-ति वचनात्तत्रैव पिण्डदाने नियमिते प्रबामत्वस्यैव सिद्धेः। एवञ्च मात्रादिपि- ण्डापेक्षया पितृपिण्डानामपि प्रवामत्वैव “एकत्रनिर्णीतं” इति न्यायात् । पितृभक्ति कृत्य- प्रदीपाद्योप्येवम् ॥ ( २ ) अतएव पूर्वाभिमुखोदेवप्रतिमा पूर्वाभिमुखेनैव पूज्यते ॥ ( ३ ) तथाचोक्तं मन्त्रमहोदधौ-“देवता पूजनेप्राची मध्ये पूजकपूज्ययोः ।” इति । ३७ गो० गृ०सू०

२९० आभ्युदयिक(नान्दी)श्राद्धविधिः। [ ५ खण्डम्- एवम्मत्स्यपुराणोक्तेऽपि। तदित्थञ्छन्दोगपरिशिष्टवचनैर्व्याख्यातप्राये गोभिलीयसूत्रनिचये विशेषतो- ऽवशिष्टपदानां व्याख्या प्रस्तूयते-तथा चाश्वलायनः “आभ्युदयिके युग्मा ब्राह्म- णाः। समूला दर्भाः प्राङ्मुखेभ्य उदङ्मुखोदग्द्यादुदङ्मुखेभ्यः प्राङ्मुखोवा। द्वौ दर्भौ पवित्रे। पवित्राणि चत्वारि। शन्नोदेवीत्यनुमन्त्रितास्वप्सु यवानानवपति- “यवोऽसि पितृदेवत्यो गोसवोदेवनिर्म्मितः। प्रत्नमद्भिः पृक्तःपुष्ट्या नान्दीमुखान्पितृँल्लोकान्प्रीणाहि नः स्वाहे” ॥ ति। नन्दीमुखाः पितरः प्रीयन्तामित्यपाङ्ग्रहणं विसर्जनञ्च”ति। अत्र- समूलाइति विशेषविधानादत्र (आभ्युदयिके) पिण्डास्तरणेऽपि समूलाएव। तत्कारिकाऽपि- “तिलोऽसीतिपदस्थाने यवोऽसीतिपदं वदेत्। स्वधयेतिपदस्थाने पुष्ट्याशब्दं वदेदिह॥ पित्निति पदात्पूर्वं वदेन्नान्दीमुखानि”ति। अत्र “पित्नितिपदस्थाने पठेन्नान्दीमुखानिति” इति प्राचांसम्मतः पाठः। यवैस्तिलार्थइत्यनेन प्रकृत्युक्तस्य तिलादेर्विकृत्युक्तेन यवादिना बाधः। “शरमयं बर्हिर्भवति” इतिविकृत्युक्तेन शरेण प्रकृत्युक्तानां बर्हिषां बाधवत्। दधीति-मधुनोऽप्युपलक्षणम्। तथा च ब्रह्मपुराणम्- “शाल्यन्नं दधिमध्वक्तं बदराणि यवाँस्तथा। मिश्रीकृत्य च चत्वारि पिण्डान् श्रीफलसन्निभान्॥ दद्यान्नान्दीमुखेभ्यस्तु पितृभ्योविधिपूर्वकम्। अर्घ्यम्पुष्पञ्चधूपञ्च प्रशस्तमनुलेपनम्॥ वासश्चाप्यहतन्तत्र देयञ्चसदृशं समम्। द्राक्षामलकमूलानि यवांश्र्च विनिवेदयेत्॥ तान्येव (१)दक्षिणाञ्चैव दद्याद्विप्रेषु सर्वदा॥” इति। दधिमधुनोम्मिलितयोरुपादानान्नतुष्टिसिद्धिः। नान्दीमुखाः पितर इति। तेनात्रमात्रादीनान्नवानान्मपि नान्दीमुखत्वविशिष्टानान्देवतत्वम्। “दद्या- न्नान्दीमुखेभ्यस्त्वि”-त्यादिवचनात्। तेनसर्वत्र त्यागवाक्ये नान्दीमुखपदप्र- योगः कार्यः। आवाहनादौ तु विशेषोपदेशादेव तत्प्रयोगः। यत्तु-“नान्दीमुखान्पितृगणानभ्यर्च्यप्रयतो गृही”-त्यादिवचनात्तेन रूपेण देवतात्वावगमात्सर्वत्र मन्त्रादावपि नान्दीमुखपद प्रक्षेप्यमिति। तन्न। एवमप्यर्चा- प्रयोजकवाक्य एवैतत्प्रयोगलाभात्। अतएव “तिलोऽसी”-तिमन्त्रे “पितृनि- ृ ( १ ) द्राक्षामलकमूलानि। फलमूले एवात्र दक्षिणा सङ्कल्पवाक्ये तथैव प्राचां वीरेश्वरादीनाम्पद्धतिकृतामुल्लेखोऽपि॥

त पिण्डहीने विवर्जयेत् ॥” 22: इति । इदञ्च श्राद्धमङ्गक्वचिदङ्गं तदुक्तं भविष्यपुराणे— 23: “निषेककाले सोमे च सीमन्तोन्नयने तथा । 24: इष्टौ पुंसवने चैव श्राद्धङ्कर्म्माङ्गमिष्यते ॥” इति ॥ 25: तथा— 26: “यज्ञे पुंसवने चैव सीमन्तोन्नयने तथा । 27: एतेष्वेव प्रधानेषु श्राद्धङ्कर्म्माङ्गमिष्यते ॥” इति । 28: पुत्रजन्मादौ तु नैमित्तिकम् । तथा च मार्कण्डेयपुराणम्— 29: “नैमित्तिकमथोवक्ष्ये श्राद्धमभ्युदयात्मकम् । 30: पुत्रजन्मनि तत्कार्य्यं जातकर्म्समन्नरैः ॥” इति ॥ 31: अत्र जातकर्म्समकालविधानादच्छिन्ननाड्यान्तत्कार्य्यम् । 32: एवं— 33: “कन्यापुत्रविवाहेषु प्रवेशे नववेश्मनः । 34: नामकर्मणि बालानां चूडाकर्मादिके तथा ॥

Wait, let's look at the footnote/subscript in line 5:
`तर्पयेद्द्वि-`

१६२ आभ्युदयिक-(नान्दी) श्राद्धविधिः । [ ४र्थ खण्डम्-

सीमन्तोन्नयने चैव पुत्रादिमुखदर्शने । नान्दीमुखं पितृगणं पूजयेत्प्रयतो गृही ॥” इत्यादिविष्णुपुराणादिवचने भविष्यपुराणोक्तातिरिक्ते कन्यापुत्रविवाहा- द्वावपि तन्नैमित्तिकमेव । निमित्तसप्तमीश्रवणात् । एतेष्वेवप्रधानेष्वित्युक्त्याऽन्यत्र नैमित्तिकमिति प्रतीतेश्च । इत्थञ्चाकृतसपिण्डनस्य ज्येष्ठस्यापि कन्यापुत्रविवा- हेऽस्त्येव । आभ्युदयिकस्य विवाहानङ्गत्वेन तदकरणेऽपि वैगुण्यविरहात् । अनधिकारे नैमित्तिकाकरणे विहिताकरणदोषोऽपि नेति बोध्यम् ॥ एवं पितरि देशान्तरस्थे पुत्रविवाहरूपस्याभ्युदयिकनिमित्तस्याज्ञानेन श्राद्धाकरणेऽपि न विवाहवैगुण्यं, न वा नैमित्तिकाकरणात्प्रत्यवायः । निमित्त- ताज्ञानेनानधिकारात् । अधिकारिण एवाकरणे प्रत्यवाया

“विवाहे पुत्रकस्यचे”ति ब्रह्मपुराणमपि प्रथमविवाहपरमेव द्रष्टव्यम् । तद्भा- वेत्विति । तद्भावे संस्कार्यपितुर(१)भावे । तेषां-पितॄणाङ्कृते दाने प्राप्ते-त- त्क्रमात् । संस्कार्यक्रमादित्यर्थः । तथा च संस्करणीयः संस्करणीया वा यथा करो ' त तथा संस्काराधिकारिणाऽभ्युदयिकङ्कर्त्तव्यमिति कल्पितोऽर्थः । इत्थञ्च मातामहादयोऽपि संस्कार्यस्यैवेतिलब्धम् ।(२) यत्तु—तत्क्रमादित्यस्य संस्कार्यपितृक्रमादित्यर्थ इति । तन्न । तु शब्दप्रति- पाद्यपूर्वोक्तव्यवच्छेदानुपपत्तेः । “स्वपितृभ्यः पितादद्यादि”-त्यनेनैव तल्लाभे “तद्भावे तु तत्क्रमादि”ति चतुर्थचरणवैयर्थ्यापत्तेश्चेति सकलनिबन्धसि- द्धान्त इति दिक् । तथाच पितरि जीवत्यन्यः संस्कर्त्ता संस्करणीयपितृक्रमेणैवश्राद्धङ्कुर्यात् । “अष्टौ संस्कारकर्म्माणि गर्भाधानमिवस्वयम् । पिता कुर्यात्तदन्यो वा तस्याभावे तु तत्क्रमात् ॥” इति वचनात् । वाकारस्वरसेन तस्य पितृवत्कर्त्तव्यप्रतीतेः । यथा गर्भा- धानं स्वयमेव कुर्यात्तथा स तदन्यो वा संस्काराष्टकं कुर्यादित्यर्थः । शातातपः—“नानिष्ट्वा तु पितॄन् श्राद्धे कर्म्मवैदिकमारभेत्” इति । अत्र पितृपदं श्राद्धार्हपितृपरम् । न तु सम्बन्धिशब्दत्वेन स्वपितृपरम् कत्र्रन्तरेण संस्कार्यपितामहादिश्राद्धकरणप्रसङ्गात् । नचेष्टापत्तिः । शिष्टाचार- विरोधात् । “तद्भावे तु तत्क्रमादि”तिविधिविरोधाच्च । कर्म्मपदञ्च ऋष्यन्त- रोक्तविशेषविषयकं बोध्यमिति नातिप्रसङ्गः । इति ॥ मातृकापूजाम्भ्युदयिकापवादमाह कात्यायनः— “असकृद्यानि कर्म्माणि क्रियन्ते कर्म्मकारिणा । प्रतिप्रयोगं नैव स्युर्मातरःश्राद्धमेव च ॥” इति । यानि कर्म्माणि-श्रावण्याग्रहायण्यादीनि । असकृद्-वारम्वारम् । आहि- ताग्निना क्रियन्ते । तेषु प्रथमप्रयोग एव मातृकापूजाम्भ्युदयिके भवतः । न तु प्रतिप्रयोगमित्यर्थः । तथा—“आधाने होमयोश्चैव वैश्वदेवे तथैव च । बलिकर्म्मणि दर्शे च पौर्णमासे तथैव च ॥ नवयज्ञे च यज्ञज्ञा वदन्त्येवं महर्षयः । एकमेव भवेच्छ्राद्धमेतेषु न पृथक्पृथक् ॥” इति ।

( १ ) अभावोऽत्र जीवतः कर्म्मकर्तृत्वस्य । मरणञ्च । तत्र जीवतः पितॄणां कृते पितृसोदरेणाऽपि तत्प्रतिनिधिना तत्कर्म्मकरणे—माणवकपितृपितेत्यादिरूपेणैवाभ्युद- यिकं कार्यम् । मरणपक्षेतु माणकपितेत्येवमेवेत्युभयथाप्ययं तत्क्रमशब्दार्थः । किन्तु यो जीवितन्तं परित्यज्येतिसर्वसम्मतः पन्थाः । ( २ ) तथाचाहुः—“पितरोयस्यपूज्यन्ते तस्यमातामहादयः” इति ।

आधाने—अग्न्याधाने । होमयोः सायं प्रातर्होमयोः । नवयज्ञ आग्रयणे- ष्टिः । एतेषु आधानादिषु प्रतिकर्म्म न कार्यं, किन्त्वाधानादेरादौ कृते सर्वेष्वेव कृतं स्यादित्यर्थः । तथा—"नाष्टकासु भवेच्छ्राद्धं न श्राद्धे श्राद्धमिष्यते । न सोष्यन्तीजातकर्मप्रोषितागतकर्मसु ॥" इति ॥ अष्टकासु—तिसृषु(१) । श्राद्धे-पिण्डपितृयज्ञे । सोष्यन्त्याम्-आसन्न- प्रसवायाः सुखप्रसवनिमित्तमनुष्ठेये सोष्यन्तीहोमे । जातकर्मणि-विप्रकर्षा- दिना त्वज्ञानवशात्कालान्तरे क्रियमाणे । न तु तत्काल एव क्रियमाणेऽपि । तत्र पुत्रजन्मनिमित्तकस्य विहितत्वेन निषेधानर्थक्यात् । प्रोषितागतकर्मणि । “विप्रोष्य ज्येष्ठस्य पुत्रस्योभाभ्यां पाणिभ्यां मूर्द्धानं परिगृह्य जपेत्” ( गो० गृ० २।८।८१ ) इत्यादिना विहिते प्रवासादागतस्य पितुः पुत्रमूर्द्धादिस्पर्शरूपे च न श्राद्धमित्यर्थः । तथा—"विवाहादिः कर्मगणो य उक्तो गर्भाधानं शुश्रुम यस्यचान्ते । विवाहादावेकमेवात्र कुर्याच्छ्राद्धं नादौ कर्म्मणः कर्म्मणः स्यात् ॥ इति । अन्ते परसमीपे(२) । विवाहादारभ्य गर्भाधानात्प्राक् यच्चतुर्थी होमाङ्ग-समनशनीयचरुहोम-गृहप्रवेश-यानारोहण-चतुष्पथामन्त्रणा-ऽक्षभङ्ग- समाधानहोमादिरूपः कर्म्मगणउक्तः । तत्र विवाहोपक्रम एव श्राद्धं न तु तत्त- त्कर्मोपक्रमेऽपीत्यर्थः । एकेनैव श्राद्धेन सर्वाण्यपि तानि श्राद्धवन्तीत्याशयः ॥ तथा—"गणशः क्रियमाणेषु मातृभ्यः पूजनं पृथक् । सकृदेव भवेच्छ्राद्धमादौ न पृथगादिषु ॥" इति । गणशः । समुदायेन एकस्मिन्दिने । क्रियमाणेषु कर्म्मसु । यथा यजनीयेऽ- हनि नवयज्ञ-वास्तुयज्ञ-गोयज्ञा-ऽश्वयज्ञेषु सर्वोद्देशेनैकमेव मातृपूजनमेकमेव चवृद्धिश्राद्धं न तु कर्म्मसमसंख्याकमित्यर्थः । आग्नेयादीनां षण्णामप्युद्देशेन सकृदेव प्रयाजादिवत् तन्त्रेणैव सिद्धिरिति भावः । अतएवैकस्मिन्दिने क्रिय- माणेषु चूडाकरणोपनयनादिषु सकृदेवमातृकापूजनमाभ्युदयिकञ्चाचरन्तीति ॥ इत्याभ्युदयिकश्राद्धविचारः ॥ * ॥ ( १ ) "ऊर्ध्वमागहायण्यास्तिस्रोऽष्टकाः" इतिप्रतिज्ञासूत्रात् । वस्तुतस्तु-"चतसृषु" इति व्याख्येयम् । ऐन्द्री-वैश्वदेवी-प्राजापत्या-पित्र्येति तदनन्तरसूत्रे देवताभिधाने- चतुर्थ्या अप्युपादानात् । तत्राद्यास्तिस्रोऽष्टकाः पौषादिमासत्रयस्य कृष्णाष्टम्याम्-अपूप मांस-शाकैः क्रमेण होतव्याः । चतुर्थ्यपि आश्विनकृष्णाष्टम्यां कालशाकेन । "तुरीया- शाकाष्टके"ति कण्डिकोपसंहारसूत्रात् । तुरीया-चतुर्थी ॥ ( २ ) तथाच पाणिनियैः परिभाषिते "द्वन्द्वान्ते द्वन्द्वादौ वे"तिवचने परसमीपार्थ- एवान्तशब्दः पठित इति न पाणिपिहिते पाणिनीयानाम् ॥

गोभिल-श्राद्धकल्पे— २९५ शाण्डिल्यस्य महामुनेरकलुषे गोत्रे प्रशस्ये सताम् । जातः सद्गुणभूषिते करमहावंशे मुकुन्दः सुधीः ॥ व्याकृत्यादिविचक्षणः क्षणमपि प्रेक्षा न यस्याऽभवत् । श्रौत-स्मार्त्त-शिवोक्त(१)कर्मनिचयादन्यत्र लग्ना क्वचित् ॥ १ ॥ विग्नः पुत्रकलत्रमित्रनिवहस्यार्थेऽसमर्थोऽपि सन् । श्री५लक्ष्मीश्वरसिंहभूपतिमणेर्वैदेहभूमीशितुः ॥ आशीताचले सेतु-विस्तृतयशोराशेर्द्यासागर- स्यात्यर्थं कृपयाऽऽप्रसन्नमतिरिति प्रज्ञाय विज्ञापितः(२)॥ तस्याऽशेषगुणाकरस्यमहतः पत्न्याः प्रशस्यात्मनः । ज्येष्ठायाः स्वगुणैःसमा रवि(१२)मिता धर्म्माधिकारेस्थितं । सेवासक्तमना न जातुचिदपि प्राप्तोऽमतत्वं, सदा । सद्धर्मे नितराम्रतिन्दददमुष्याःसम्मतोऽभूत्ततः ॥ शा०केष्वब्धिवसुक्ष्मा(१८४१)परिमिते कस्यापि वश्यात्मनः । शश्वत्प्रार्थनया कमश्नरमहाभागैः समाकारितः ॥ धर्म्मोद्धारकृतोमहर्षितुलितस्य श्री५रमेशप्रभोः । सम्मत्याऽत्र कृतोमुजफ्फरपुरे विद्यालयेऽध्यापकः(३)॥ २ ॥ ३ ॥ ४ ॥ (विशेषकम्) श्रीमद्गोभिलगृह्यसूत्रनिवहेऽन्तेवासिनां प्रक्षुते । सम्राट्स्थापितसत्परीक्षाविधौ पूर्णोपकारक्षमाम् ॥ व्याख्यां पूर्वकृतिप्रगल्भलिखितच्छायातिहृद्यां व्यधात् । नाम्नेमां "मृदुलां" शराब्धिवसुभू (१८४५) शा० के तपस्यर्जुने ॥ वारे भूमिभुवोदिवाकरतिथौ साम्राज्यभाजि प्रभौ । जॉर्ज पञ्चमके नकेऽत्र सुखिनः स्वे स्वेऽधिकारे स्थिताः ॥ तस्यैवातिगुणे मुजफ्फरपुरे संस्थापिते प्रोन्नते । नानाशास्त्रपरिश्रिते ननु महाविद्यालयेऽध्यापयन्(४) ॥ ५ ॥ ६॥ (युग्मम्) विद्वांसोऽमत्सरा नूत्नां प्रत्नव्याख्याश्रितां पुरा । लोकन्ते चेदिमां क्षुद्रां सफलः स्याच्छ्रमोह्ययम् ॥ ७ ॥ इति ॥ यत्नेन गच्छतोमार्गे स्खलनं चेन्महीयसाम् । हसन्त्यसाधवस्तत्र समादधति सज्जनाः ॥ १ ॥ इति च ॥ (१) आगमशास्त्रं शिवोक्तम् । (२) विचार्य ज्ञापितोमहाराज्या सेवाऽऽसक्तमनाअभूदित्यन्वयः । (३) श्रौत-स्मार्त्ता-ऽऽगमकर्मकाण्डस्य । (४) अस्य व्यधादिति गतेनाभिसम्बन्धइति युग्मम् ॥

प्राप्तिस्थानम्— चौखम्बा संस्कृत पुस्तकालय बनारस सिटी ।

• श्रीः * सव्याख्यस्यास्य श्रीमद्गोभिलीय गृह्यसूत्रस्य शुद्धिपत्रम्- अत्र- “मूलादर्थेऽर्थतोमूले वाचयित्वा विचारिते । मुद्राप्रमादजा हानिरचिरादपयास्यति ॥ १॥

शुद्वम् पृष्ठम् पङ्क्तिः अशुद्वम् शुद्वम् पृष्ठम् पङ्क्तिः चर्य्यम् ६ ५ उत्तर उत्तरो ३९ ३३ फलमा ८ २७ आचमनविधिः । नित्यहोमविधिः ४० १ मग्नि ११ ८ तधा तथा ४३ ८ ह्यग्निः ,, १९ नित्यहोमविधिः । वैश्वदेवाङ्गविधिः ४६ १ श्वच ,, ३१ गृह गृह्य ४८ २ त्कार्य्यं १३ २६ तन यन ,, ३३ स्यवै ,, २८ ( ) (पृ. ४१-पं. ९) ४९ २० वह्नि १४ ९ स्विकृत् स्विष्टकृत ,, २७ पूर्वे १६ ३३ बलीह बलीन् ह ५२ १७ प्रद्भु २१ ३० नित्यहोम