गोभिल गृह्यसूत्रम् (सामवेद कौथुम-राणायनीय शाखा - मुकुन्द शर्मा सटीक)

१६ अग्न्याधानविधिः । [ १ प्रपाठके- अथ कुतोऽग्निरुपादेय इत्यग्नियोनयस्त्रिभिः सूत्रैरभिधीयन्ते— वैश्यकुलाद्वाऽम्बरीषाद्वाऽग्निमाहत्याऽभ्यादध्यात् ॥ १५ ॥ वैश्योद्विजेषु तृतीयोवर्णः शुद्ध एवाभिजनतस्तस्य कुलाद्गृहात् “कुलञ्ज- नपदे गोत्रे सजातीयगणेष्वपि । भवनेऽपि तनौ क्लीबं कटकटार्यार्बधे कुली” इति मेदिनी । वा-अथवा । अम्बरीषात्-भ्राष्ट्रात् । (यवादिभर्जनसाधनात्) “अम्बरीषञ्च भ्राष्ट्रोना”इत्यमरः । अग्निमाहृत्यानीय अभि-आभिमुख्येनादध्या- त्स्थापयेत् - वा शब्दौ(१) व्याख्यातौ । स खल्वयमग्निर्हुतोच्छिष्टः संस्कृतोवा गृह्यते । अविशेषादिति कर्कोपाध्यायाः ॥ १५॥ अपिवा बहुयाजिन एवागाराद्ब्राह्मणस्य वा राजन्यस्य वा ॥१६॥ अपिवा-अथवा । इत्यम्बरीषात्पक्षान्तरमुपदिशति । बहुभिः (सोमैः) येनेष्टं स बहुयायीत्युच्यते । तस्यैवेत्येवकारस्तदितरं व्यवच्छिनत्ति । (२)अगा- रात्-गृहात् । “गृहङ्गेहोद्वसितं + + + भवनागारमन्दिरम्” इत्यमरः । अग्निमाहत्याभ्यादध्यादिति गतेनाभिसम्बध्यते । कस्य बहुयाधिन इत्यपेक्षाया- माह ब्राह्मणस्य वेत्यादि । तदयमर्थः । बहुयाजिनोऽग्न्याहरणं विधेयम् । स च त्रयाणामन्यतमोयः कश्चन भवेन्नाम । वाशब्दत्रयं तुल्यवद्विकल्पार्थम् । वैश्य- कुलादिति सामान्यतोऽभिधाय तस्यैव बहुयाजित्वविशेषेण पुनरुपादानमपुन- रुक्तिरेव । पूर्वत्रानुपादाने बहुयाजिन एव ततोऽग्निराधेयः स्यान्नाबहुयाजिनो- पीत्यत उभयत्रोपादानम् ॥ १६ ॥ अपिवाऽन्यं (३) मथित्वाऽभ्यादध्यात् ॥ १७ ॥ अपिवा-अथवा मथित्वा । “अरणिद्वयमि”-ति शेषः । तल्लक्षणन्तु- “अश्वत्थोत्थः समीगर्भः प्रशस्तोर्वीसमुद्भवः । तस्य या प्राङ्मुखी शाखा वोदीची वोर्ध्वगाऽपिवा । वाक्यं तत्र गृह्यकाण्डे— “नावसथ्यात्परोधर्मोनावसथ्यात्परन्तपः । नावसथ्यात् परन्दानं नावसथ्यात्परन्धनम् ॥ नावसथ्यात्परं श्रेयोनावसथ्यात्परोयशः । नावसथ्यात्परा सिद्धिर्नावसथ्यात्परा गतिः ॥ नावसथ्यात्परं स्थानं नावसथ्यात्परं व्रतम् ।” इत्यावश्यकत्वाच्चित्यम् । श्रुतिरपि— “यावज्जीवमग्निहोत्रञ्जुहुयादि”ति । तस्मा- त्तदकरणे प्रत्यवाय इति तत्क्षयार्थम्प्रायश्चित्तमुचितम् ॥ ( १ ) अनुपदे १४ सूत्रे ॥ ( २ ) कथंनाम यद्योनिकः प्रथमाधानेऽग्निराहितोऽनुगतोऽपि पुनस्तस्या एव योने- राहार्थ इति । तथाच शाखान्तरम् “पूर्व वाऽनुगतेऽग्नौ योनिः पुनराधेये”-ति । ( ३ ) परिशिष्टप्रकाशे तु “अपिवाऽरणिम्” इति पाठः ॥