गोभिल गृह्यसूत्रम् (सामवेद कौथुम-राणायनीय शाखा - मुकुन्द शर्मा सटीक)

अक्षिणी नासिके कर्णाविति ॥ ८ ॥ संस्पृशेदिति सम्बध्यते । इतिशब्दोऽन्यदपि स्मृत्यन्तरोक्तं समुच्चिनोति । आद्यर्थत्त्वात्तस्य । “ज्वलितिकसन्तेभ्योणः” ( पा. ३।१।१४० ) इत्यत्र यथा । उपन्यासमात्रमेतत् । क्रमश्च— “त्रिःप्राश्यापोद्विरुन्मृज्य मुखमेतानुप(१)स्पृशेत् । आस्यनासाक्षिकर्णांश्च नाभिवक्षःशिरोऽसकान्” ॥ इति कर्म्मप्रदीपोक्त एव भवति । तमेतं स्पष्टमाह दक्षः— “प्रक्षाल्य पाणी पादौ च त्रिःपिबेदम्बु वीक्षितम् । संवृत्याङ्गुष्ठमूलेन द्विः प्रमृज्यात्ततोमुखम् ॥ संवृत्य तिसृभिः पूर्वमास्यमेवमुपस्पृशेत् । अङ्गुष्ठेन प्रदेशिन्या घ्राणं पश्चादनन्तरम् ॥ अङ्गुष्ठानामिकाभ्याञ्च चक्षुःश्रोत्रे पुनःपुनः । नाभिं कनिष्ठाङ्गुष्ठेन हृदयन्तु तलेन वै ॥ सर्वाभिश्च शिरः पश्चाद्वाहू चाग्रेण संस्पृशेत्” । इति । तिसृभिरित्यङ्गुलीभिस्तर्जनीमध्यमानामिकाभिः । उपस्पृशेत् । ओष्ठौ । तदेतच्चोद्यमानविषयम् । तथाचापस्तम्बः-“चोद्यमानस्तु—प्रयतोऽपि द्विराचा- मेद्द्विः परिमृजेत्सकृदुपस्पृशेत्” इति । एतच्चाङ्गुलित्रयेणेत्याचारचिन्तामणिः । मुखमिति-संवृतस्यावान्ताधरोष्ठम् । पुनःपुनरिति चक्षुर्द्वयश्रोत्रद्वयाभिप्रायेण । तेनैकं चक्षुः स्पृष्ट्वाऽपरं स्पृशेदक्षिणवामक्रमेण । अत्र प्रमार्जनानन्तरं प्रभूतज- लेन दक्षिणहस्तं प्रक्षाल्य तत एवम्भूतमेवास्यं मुखमोष्ठौ श्मश्रुतोऽधः स्यावा- दुपरि द्विरुपस्पृशेत् । ततोदक्षिणपाणिं प्रक्षाल्य वामपाणिं पादौ शिरश्चाभ्यु- क्ष्या(२)ङ्गुष्ठानामिकाभ्यां सजलाभ्यामक्षिणी स्पृष्ट्वा—तर्जन्यङ्गुष्ठाभ्यां सजला- ष्णाभिरफेनाभिरद्भिर्ब्राह्मेण कायत्रैदशिकान्यतरेण वा तीर्थेन स्तोकं हृत्कण्ठतालुगाभिरि- त्यन्यत्राभिधानात् क्रमेण द्विजातिभिस्त्रिरपः प्राशनानन्तरं संवृत्योष्ठाधरौ वारद्वयमङ्गुष्ठ- मूलेन संमृज्यात् । खानीन्द्रियाणि मुखस्थानि। त्रीणि चाङ्गानि जलेन स्पृशेत् । तत्र तर्ज- न्यङ्गुष्ठाभ्यां दक्षिणवामक्रमेण नासिकापुटे अङ्गुष्ठमध्यमाभ्यां नेत्रे अङ्गुष्ठानामिकाभ्यां कर्णौ अङ्गुष्ठकनिष्ठाभ्यां नाभिं स्पृष्ट्वा पुनर्जलं स्पृशेत् । ततस्तलेन हृदयं स्पृष्ट्वा जलं स्पृष्ट्वा सर्वा- ङ्गुलीभिः शिरश्चाद्भिरेव स्पृशेत् । पादौ शिरश्च पृथग्जलेन स्पृशेत् । इति ॥ अत्रान्ते चका- राद्बाहुमूले अपीति दक्षस्मृत्याऽनुपदं व्यक्तीभविष्यति । (१) एवमादावुपैत्यविवक्षितम् । तेन “उपस्पर्शनंस्त्वाचमनम्” इत्याग्नेयकोशेन समं न विरोधः ॥ (२) तथाचापस्तम्बः “त्रिरोष्ठौ परिमृजेद्विरित्येके, सकृदुपस्पृशेत् । दक्षिणेन पा- णिना सव्यं प्रोक्ष्य पादौ शिरश्च इन्द्रियाण्युपस्पृशेत्” इति । सकृदिति ओष्ठावित्यनु- षङ्गः । उपस्पृशेत्—उपसमीपे स्पृशेत् । तेन स्यावोपरि लोमोदयादधःस्पृशेत् । तदेतन्नि- बन्धेषु व्यक्तम् ।