गोभिल गृह्यसूत्रम् (सामवेद कौथुम-राणायनीय शाखा - मुकुन्द शर्मा सटीक)

२९ आचमनविधिः । [ प्रपाठक १ विलोकयन्—इतस्ततः किञ्चित्पश्यन् । अन्यमनस्क इत्यर्थः ॥ १४ ॥ नाप्रणतः ॥ १५ ॥ उपविष्टोऽपि । अप्रणतः अनवनतशरीरः । उच्छिष्टानामपामङ्गेषु पातस- म्भवादितिभावः । अत्यन्तावनतकायस्तुन “तिष्ठन्नाचामेत्प्रह्वोवे” त्यापस्तम्ब- सम्वादात् ॥ १५ ॥ नाङ्गुलीभिः ॥ १६ ॥ अङ्गुलीभिरूर्ध्वमुदकमुत्क्षिप्य “कायत्रैदशिकाभ्यां वे”ति मनूक्ताचमनती- र्थविकल्पपचेऽपि नोत्क्षेपस्तत्र(१) कार्यः किन्तु संहताभिरङ्गुलीभिः सावधानः शनैराचामेत् । नित्यन्तु ब्राह्मतीर्थमेवाचमने विप्राणाम् । “ब्राह्मेण विप्रस्तीर्थेन नित्यकालमुपस्पृशेत्” इति मनूक्तेः ॥ १६ ॥ नातीर्थेन ॥ १७ ॥ तीर्थादाचमनार्थं विहितादन्येन प्रकारेण । प्रतिषिद्धतीर्थेन(२) पित्र्येण वा । तथाच मनुः— “ब्राह्मेण विप्रस्तीर्थेन नित्यकालमुपस्पृशेत् । कायत्रैदशिकाभ्यां वा न पित्र्येण कदाचन” ॥ इति । विप्र इत्याचमनकर्तृमात्रोपलक्षणम् । आचमनोद्देशेन तीर्थविधानात् । कायं—प्राजा(३)पत्यम् । त्रैदशिकन्दैवम् । अत्र सम्भवे ब्राह्मतीर्थनैवाचमनम् । नित्यकालमितिश्रवणात् । व्रणादिना ब्राह्मतीर्थावरोधे कायत्रैदशिकाभ्यांचेति व्य- वस्थितोविकल्पः । पित्र्यन्तु सदा निषिद्धं “न पित्र्येण कदाचने”ति निषेधाद्दि- त्याचारादर्शादयः । पित्र्येण तर्जन्यङ्गुष्ठमध्येन । तान्येतानि तीर्थानि— ‘कनिष्ठादेशिन्यङ्गुष्ठमूलान्यग्रं करस्य तु । प्रजापतिपितृब्रह्मदेवतीर्थान्यनुक्रमात् ॥” इति याज्ञवल्क्योक्तान्यवगन्तव्यानि ॥ १७ ॥ न सशब्दम् ॥ १८ ॥ शब्देन सह यथा भवति तथा नाचामेत् । क्रियाविशेषणमेतत् । “क्रिया- विशेषाणानाङ्कर्मत्वं नपुंसकत्वञ्चे—”त्यनुशासनप्रसिद्ध्याऽत्र द्वितीयान्तमे- तत्पदम् ॥ १८ ॥ ( १ ) पामरास्तु—अङ्गुलीभिर्मृदादिना दन्तान्प्रक्षाल्याचामन्ति तेऽप्यनेन निराकृता वेदितव्याः पृथगपि ( दन्तधावनप्रकरणे ) निषिद्धं तदन्यत्रेत्यवगन्तव्यम् । ( २ ) तथाचात्राप्राशस्त्यार्थे नञ् बोध्यः । “अपशवोऽन्ये गोऽश्वेभ्यः” इत्यत्र यथा । ( ३ ) को ब्रह्मा देवताऽस्येत्यर्थेऽण् । “कस्येत्” ( पा० ४।२।२५ ) इति—अस्येत्वे वृद्धिरोयादेशश्च ॥