गोभिल गृह्यसूत्रम् (सामवेद कौथुम-राणायनीय शाखा - मुकुन्द शर्मा सटीक)

१ कण्डिका ] गोभिलगृह्यसूत्रे- ५१ ( तत्रमन्त्राः ) “देवा मनुष्याः पशवोवयांसि सिद्धाः सयक्षोरगदैत्यसङ्घाः । प्रेताः पिशाचास्तरवः समस्ता ये चान्नमिच्छन्ति मया प्रदत्तम् ॥ पिपीलिकाः कीटपतङ्गकाद्या बुभुक्षिताः कर्म्मनिबन्धबद्धाः । प्रयान्तु ते तृप्तिमिदं मयान्नं तेभ्योविसृष्टं सुखिनोभवन्तु ॥ येषां न माता न पिता न बन्धुर्नैवान्नसिद्धिर्न तथान्नम्स्ति । तत्तृप्तयेऽन्नम्भुवि दत्तमैतत्त्तेयान्तु तृप्तिम्मुदिता भवन्तु ॥ भूतानि सर्वाणि तथान्नमेतदहञ्च विष्णुर्न यतोऽन्यदस्ति । तस्मादहं भूतनिकायभूतमन्रं प्रयच्छामि भवाय तेषाम् ॥ चतुर्दशोभूतगणोय एष तत्र स्थिता येऽखिलभूतसङ्घाः । तृप्त्यर्थमन्नं हि मया विसृष्टं तेषामिदन्ते मुदिता भवन्तु ॥ इत्युच्चार्य नरोदद्यादन्नं श्रद्धासमन्वितः । भुविभूतोपकाराय गृही सर्वाश्रयोयतः ॥ श्वचाण्डालविहङ्गानां श्वपचां पापरोगिणाम् । वायसानाङ्कृमीणाञ्च शनकैर्निःक्षिपेद्भुवि ।” इति । अत्रान्यदन्नमादाये- त्युक्त्या काम्यबलिदानमन्येनाऽपि भवितुमर्हतीतिबोध्यते । श्वादिबलिदानञ्च यत्र तेषामुपयोगस्तत्र विधेयमिति निबन्धाराः । क्रमस्त्वत्र नाद्रियते किन्तुअन्य- त्रोक्तक्रमेण वायसबलिः श्वबलिस्ततः पतित-चाण्डाल-पापरोगि-कृमिबलयः । इदञ्च काम्यवलिदानं सर्वशाखिसाधारणं सङ्कोचे मानाभावात् । एवमेवा- चारादर्शादयः । तदत्र “देवा मनुष्या” इत्यादिकां पञ्चश्लोकीमुच्चार्य्य एकएव- बलिर्दातव्यः । इतिन। प्रकृतवाचिना पञ्चश्लोक्याः परामर्शात् । अन्नमिति चैकवचननिर्देशादिति वाचस्पतिमिथ्रादयः । एवमन्येऽपि कल्पस्तन्त्रान्तरे द्रष्टव्याः । स खल्वयं वैश्वदेवहोमो(१) लौकिकाग्नौ जलादावपि कर्त्तव्यः । शाकलकल्पेन । “लौकिके वैदिके वाऽपि हुतोच्छि(त्स्त्रु)ष्टे,(२) जलेक्षितौ ॥ (१) अत्र द्वैतपरिशिष्टे-केशवमिश्राः। यदा च नित्यश्राद्धकरणं तदा ततः प्रागेव वैश्व- देवबलिकर्म्मणी कर्त्तव्ये । यदातुपार्व्वणमेकोद्दिष्टं वा तदा पार्व्वणानन्तरं वैश्वदेवबलिकर्म्म णी । एकोद्दिष्टानन्तरन्तु वश्वदेवबलिनित्यश्राद्धन्तदानीमिति विशेष” इत्याहुः । एते पञ्च महायज्ञाः पञ्चशूनापनुत्तये विहिता इति शूद्रस्यापि कर्त्तव्या भवन्ति । “दानन्दद्याच्च- शूद्रोऽपि पाकयज्ञैर्यजेत चे”ति विष्णुपुराणात् । शूद्र इत्यनुवृत्तौ “भार्यारतः शुचिर्भृत्य- भर्त्ता श्राद्धक्रियान्वितः । नमस्कारेण मन्त्रेण पञ्चयज्ञान्न हापयेदि”ति याज्ञवल्क्यवच- नाच्च । भार्यारतः स्वभार्यामात्ररतः । एवञ्च होमोऽपि “ब्रह्मणे नमः” इत्यादिक्रमेण तः कार्य्येन तु स्वाहान्तदेवतानाम्नेति बोध्यम् । ( २ ) एव “हुतोत्सृष्ट” इति पाठोरत्नाकरीयः ।