गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)

गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० ३ । क० २० ॥ १७५ [ बैठ कर ] तुम्हें दीक्षा दूं । (ते ऊचुः न एव त्वा विद्मः न जानीमः कः हि इव अविज्ञायमानेन सह दीक्षिष्यति इति) वे बोले, न तो तुझको हम जानते हैं, न पहचानते हैं कौन अनजाने के साथ दीक्षा लेगा। (यत् नु इदं दीक्षिष्यध्वे भूयः न दीक्षिष्यध्वे) [ब्राह्मण बोला] जो अब तुम दीक्षा लोगे, फिर तुम न दीक्षा लोगे : (अथ वै उ एकं दीक्षयिष्यथ) [ब० व०] [आचार्य बोले] तो एक को ही तुम दीक्षा दो। (तर्हि वै संगोहिष्यथ वः यज्ञः मोहिष्यति, सर्वे ते दीक्षयिष्यथ इति) [ब्राह्मण बोला] तब [एक दीक्षित होने पर] तुम बेसुध हो जाओगे, तुम्हारा यज्ञ बेसुध हो जायगा, सो तुम सब दीक्षा लोगे। (अथ वै उ एकं दीक्षयिष्यथ ते वै गृहपतयः अहीनर्त्विजः भविष्यथ) [—ष्यन्ति] फिर तुम एक को ही दीक्षा दो, वे सब गृहपति ऋत्विज् वाले हो जायेंगे। (ते तूष्णीं ध्यायन्तः आसाञ्चक्रिरे) वे चुप चाप ध्यान करते हुये बैठ गये। (सः ह उवाच किं नु तूष्णीम् आध्वे) वह बोला—क्यों तुम चुपचाप बैठते हो। (भूयः व पृच्छामः) [वे बोले] फिर हम तुम से पूछते हैं। (पृच्छत इति) [ब्राह्मण बोला] पूंछो। (यत् नु इदं दीक्षिष्यध्वे) [आचार्य बोले] अब तुम [एक को] दीक्षा दो। (उपयेमः एतस्मिन् संवत्सरे मिथुनं चरि- ष्यथ) [ब्राह्मण बोला] हम समीप आते हैं, इसी संवत्सर [वर्ष] में मिथुन [मेधा वा धारणावती बुद्धि] प्राप्त करोगे। (न उपैष्यथ इति धिक् इति) क्या तुम समीप न आओगे, धिक्कार है। (ह ऊचुः कथं नु दीक्षिताः उपेष्यामः) वे बोले -- कैसे दीक्षित होकर हम पास आवें, (न उपैष्यामहै इति) क्या हम पास न आवें । (ते वै ब्राह्मणानाम् अभिमन्दारः भविष्यथ) [ब्राह्मण बोले] वे ही [दीक्षित पुरुष] ब्राह्मणों में सब ओर से स्तुति करने वाले [वा स्तुति योग्य] होंगे, (ये ब्राह्मणाः एतस्मिन् संवत्सरे वः रेतः ह तद् अभविष्यन् ते बोधिमताः भविष्यथ इति) जो ब्राह्मण तुम्हारे बीच इस वर्ष उस प्रकार से सामर्थ्य पावेंगे, वे ज्ञान से सम्मानित होंगे। (अथ वै उपेष्यामः, न उपेष्यामहै इति) [आचार्य बोले] अब हम पास आवें, क्या हम पास न आवें, (ते वै दीक्षिताः अवकीर्णिनः भविष्यथ [भविष्यन्ति] देवयानः पन्थाः न ह वै प्रादुर्भाविष्यति, वः देवयानः पन्थाः तिरः भविष्यति इति) [ब्राह्मण अवात्सुः । अवात्सीत् । सम्यक् निवसितवान् (वः) युष्मान् (दीक्षै) दीक्षितान् करवाणि (दीक्षिष्यति) दीक्षां प्राप्स्यति (दीक्षयिष्यथ) दीक्षितं कुरुत (मोहि- ष्यथ) मुग्धा भविष्यथ (अहीन-ऋत्विज) ऋत्विग्भिः सह वर्तमानाः (आध्वे) आस उपवेशने—लट् । उपविशथ (उपयेमः) उपयामः । उपेमः (मिथुनम्) क्षुधिपिशिमिथिभ्यः कित् (उ० ३।५५) मिथू मेधाहिंसनयोः—उनन् कित् । मेधाम् । संयोगम् (चरिष्यथ) प्राप्स्यथ (अभिमंदारः) अङ्गमदिमन्दिभ्य आरन् (उ० ३।१३४) मदिं स्तुतौ—आरन् । सर्वतः स्तोतारः स्तुत्याः वा (रेतः) सामर्थ्यम् (बोधिमताः) सर्वधातुभ्य इन् (उ० ४।११८) बुध ज्ञाने— इन् + मत पूजायां ज्ञाने च--क्तः । बोधेन पूजिताः (अवकीर्णिनः) कॄ -विक्षेपे --क्तः । धर्मभ्रष्टाः (देवयानः) देवगमनयोग्यः (उदृचम्) उत् उत्तमां समाप्ति- विषयाम् ऋचम् (समश्नवामहै) सम्यक् प्राप्नुयाम ॥