गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)

गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ५ । क० ११ ४७७ १६ । १० । १० ॥ (देवः) प्रकाशमान (सविता) लोकों का चलाने वाला सूर्य (त्राय- माणः) रक्षा करता हुआ (नः) हमें (शम्) सुखदायक हो, (विभातीः) जगमगाती हुयी (उषसः) प्रभात वेलायें (नः) हमें (शम्) सुखदायक (भवन्तु) हों। (पर्जन्यः) सींचने वाला मेघ (नः) हमें और (प्रजाभ्यः) प्रजाओं के लिये (शम्) सुख- दायक (भवतु) हो, (शंभुः) मङ्गल दाता (क्षेत्रस्य) खेत का (पतिः) स्वामी (नः) हमें (शम्) सुखदायक (अस्तु) हो ॥ कण्डिका ११ ॥ अथातो नैकाहिकं श्वःस्तोत्रियमद्यस्तोत्रियस्थानुरूपं कुर्वन्ति, प्रातःसवने- ऽहीनमेव तत्सन्तन्वन्त्यहीनस्य सन्तत्यै । तद्यथा ह वा एकाहःसुत एवमहीनः सुतः, तद्यथैकाहस्य सुतस्य सवनानि सन्तिष्ठमानानि यन्ति, एवमहीनस्य सुतस्याहानि सन्तिष्ठमानानि यन्ति । तद्यच्छ्वःस्तोत्रियमद्यस्तोत्रियस्थानुरूपं कुर्वन्ति, प्रातःसवनेऽहरेव तदह्नो रूपं कुर्वन्ति । अपरेणैव तदह्नापरमहरम्यार- भन्ते, तत्तथा न माध्यन्दिने सवने । त्रीवै पृष्ठानि तानि तस्मिन्नेवावस्थितानि भवन्ति । एतेनैव विधिना तृतीयसवने न श्वःस्तोत्रियमद्यस्तोत्रियस्थानुरूपं कुर्वन्ति ॥ ११ ॥ कण्डिका ११ ॥ अनैकाहिक वा अहीन अर्थात् अनेक दिनों में होने वाले यज्ञ का वर्णन ॥ (अथ अतः अनैकाहिकम्) अब यहां अनैकाहिक [वा अहीन अर्थात् अनेक दिनों में होने वाला वा सम्पूर्ण अङ्ग वाला यज्ञ कर्म कहा जाता है ] । (श्वःस्तोत्रियम् अद्यस्तो- त्रियस्य अनुरूपं कुर्वन्ति) आगामी दिन में होने वाले स्तोत्रिय [ स्तोत्र ] को आज होने वाले स्तोत्रिय के अनुरूप [छन्द, देवता आदि से सदृश ] करते हैं । (प्रातःसवने अहीनम् एव तत् अहीनस्य सन्तत्यै सन्तन्वन्ति) प्रातःसवन में अहीन [ बहुत दिनों में होने वाले वा सम्पूर्ण अङ्ग वाले यज्ञ ] को ही तब अहीन के फैलाव के लिये फैलाते हैं [ क० १५ ] । (तत् यथा ह वै एकाहः सुतः एवम् अहीनः सुतः) सो जैसे ही एकाह [ एक दिन में होने वाला यज्ञ ] निचोड़ा जाता है, वैसे ही अहीन [ बहुत दिन में होने वाला यज्ञ ] निचोड़ा जाता है । (तत् यथा एकाहस्य सुतस्य सवनानि सन्तिष्ठमानानि यन्ति, एवम् अहीनस्य सुतस्य अहानि सन्तिष्ठमानानि यन्ति) सो जैसे एकाह यज्ञ के निचोड़े हुए सोम के ११--(अनैकाहिकम्) कालाट्ठञ् (पा० ४।३।११) एकाह्-ठञ्, नञ्समासः । अनेकदिनवर्त्तमानं यज्ञकर्म । अहीननामकयज्ञः (श्वःस्तोत्रियम्) आगामिदिने क्रियमाणं स्तोत्रम् (अद्यस्तोत्रियस्य) अस्मिन् दिने क्रियमाणस्य स्तोत्रस्य (अनुरूपम्) छन्दोदेवतादिना सदृशम् (अहीनम्) गो० ब्रा० उ० २।८। अहर्गणसाध्यसुत्याकम् । बहुदिनेषु क्रियमाणं यज्ञविशेषम् । सम्पूर्णाङ्ग- यज्ञम् (सन्तन्वन्ति) सम्यग् विस्तारयन्ति । अनुतिष्ठन्ति (एकाहः) राजाह- सखिभ्यष्टच् (पा० ५।४।६१) एकाहन्-टच् । उत्तमेकास्याञ्च (पा० ५।