भारतकोश
गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)

गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)

Gopatha Brahmana with Hindi Bhashya by Pt. Kshemkarandas Trivedi

महर्षि गोपथ / पं. क्षेमकरणदास त्रिवेदी द्वारा

स्रोत: चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · 1950 (उद्गम)

DevanagariSanskritpublished600 पृष्ठ

पृष्ठ 516, कुल 600 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 516

४७८ गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ५ । क० १२ ॥ [ तीन ] सवन साथ साथ वर्तमान होकर चलते हैं, वैसे ही अहीन यज्ञ के निचोड़े हुये सोम के दिन [ दिनों में होने वाले यज्ञ कर्म ] साथ साथ वर्तमान होकर चलते हैं । ( तत् यत् श्वःस्तोत्रियम् अद्यस्तोत्रियस्य अनुरूपं कुर्वन्ति, प्रातःसवने अहः एव तत् अह्रः रूपं कुर्वन्ति ) सो जब आगामी दिन में होने वाले स्तोत्रिय को आज होने वाले स्तोत्रिय के अनुरूप [ समान रूप ] करते हैं, प्रातः सवन में दिन को ही तब दिन के अनुरूप करते हैं । ( अपरेण एव अह्रा तत् अपरम् अहः अभ्यारभन्ते, तत् तथा न माध्यन्दिने सवने ) दूसरे ही दिन के साथ तब दूसरे दिन को आरम्भ करते हैं, सो वैसा माध्यन्दिन सवन में नहीं [ आरम्भ करते ] । ( श्रीः वै पृष्ठानि तानि तस्मिन् एव अवस्थितानि भवन्ति ) श्री ही पृष्ठ [ स्तोत्र ] हैं, वे [ पृष्ठ ] उस [ माध्यन्दिन सवन ] में ही ठहरे हुये हैं । ( एतेन एव विधिना तृतीयसवने श्वःस्तोत्रियम् अद्यस्तोत्रियस्य अनुरूपं न कुर्वन्ति ) इस ही विधि से तीसरे सवन में आगामी दिन में होने वाले स्तोत्रिय को आज होने वाले स्तोत्रिय के अनुरूप नहीं करते हैं ॥ ११ ॥ भावार्थः—यज्ञों को यथा विधान करना चाहिये ॥ ११ ॥ विशेषः १—इस कण्डिका को मिलाओ—ऐ० ब्रा० ६ । १७ ॥ विशेषः २—( प्रातःसवने ऽहीनमेव तत् सन्तन्वन्त्यहीनस्य सन्तत्यै ) ऐसा पाठ राजेन्द्रलाल मित्र एशियाटिक सोसैट़ी के पुस्तक से और आगे वाली कण्डिका १५ के पाठ से ( प्रातःसवनेऽहीनस्य सन्तत्यै ) जीवानन्द विद्यासागर के पाठ के स्थान पर शुद्ध किया है । ( तद्यश्वः ) के स्थान पर ( तद्यच्छ्वः ) ऐतरेय ब्राह्मण में है ॥ कण्डिका १२ ॥ अथात आरम्भणीया एव, ऋजुनीती नो वरुण इति मैत्रावरुणस्य । मित्रो नयतु विद्वानिति, प्रणेता वा एष होत्रकाणां, यन्मैत्रावरुणः, तस्मादेषा प्रणेत्रिमती [ प्रणेतृमती ] भवति, इन्द्रं वो विश्वतस्परीति ब्राह्मणाच्छंसिनः । हवामहे जनेभ्य इति, इन्द्रमेवैतयाहरहर्निंग्र्हीयन्ते, न हैवेषां विह्वेडैऽन्य इन्द्रं वृङ्क्ते, यत्रैवं विद्वान् ब्राह्मणाच्छंस्येतामहरहः शंसति । यत् सोम आ सुते नर इत्यच्छावाकस्य । इन्द्राग्नी अजोहवुरितीन्द्राग्नी एवैतयाहरहर्निंग्र्हीयन्ते, न हैवैषां विह्वेडैऽन्य इन्द्राग्नी वृङ्क्ते । यत्रैवं विद्वानच्छावाक एताम् अहरहः शंसति, ता वा एताः स्वर्गस्य लोकस्य नावः सन्तारण्यः । स्वर्गमेवैताभिर्लोकमनुसञ्चरन्ति ॥ १२ ॥ कण्डिका १२ ॥ अहीन [ अहर्गण यज्ञ ] में आरम्भणीया ऋचाओं का वर्णन ॥ ( अथ अतः आरम्भणीयाः एव ) अब यहां आरम्भणीया [ अहर्गण यज्ञ की पहिली ऋचायें ] ही हैं । ( ऋजुनीती नो वरुणः इति मैत्रावरुणस्य ) ऋजुनीती नो ४।६० ) अहन् इत्यस्य अह्र इत्ययमादेशो न । एकस्मिन् दिने क्रियमाणो यज्ञः ( सन्तिष्ठमानानि ) सहवर्तमानानि ( यन्ति ) गच्छन्ति । अनुष्ठीयन्ते ॥