भारतकोश
गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)

गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)

Gopatha Brahmana with Hindi Bhashya by Pt. Kshemkarandas Trivedi

महर्षि गोपथ / पं. क्षेमकरणदास त्रिवेदी द्वारा

स्रोत: चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · 1950 (उद्गम)

DevanagariSanskritpublished600 पृष्ठ

पृष्ठ 523, कुल 600 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 523

अङ्गानि होत्रकाः, अयं प्राणः वै समानः अङ्गानि अनुसञ्चरन्ति = अनुसञ्चरति ) प्राण [ के तुल्य ] ही होता ऋत्विज् है, और अङ्ग होत्रक लोग हैं, यह प्राण ही समान [ एक रस फैलने वाला होकर अङ्गों में घूमता रहता है। ( तस्मात् तत् कामं होता शंसेत् यत् होत्रकाः पूर्वेद्युः शंसेयुः ) इसलिये तब होता चाहे तो [ वे मन्त्र ] बोले, जो होत्रक लोगों ने पहिले दिन बोले थे । ( यत् वै होता तत् होत्रकाः ) जो ही होता ऋत्विज् है वे ही होत्रक लोग हैं। ( आत्मा वै होता, अङ्गानि होत्रकाः, अङ्गानां वै इमे अन्ताः समानः = समानाः ) आत्मा ही होता ऋत्विज् है, और अङ्ग होत्रक लोग हैं, अङ्गों के यह अन्त [ हाथ पैर अङ्गुली आदि ] एक से हैं। (तस्मात् तत् होता कामं शंसेत् यत् होत्रकाः पूर्वेद्युः शंसेयुः ) इसलिये तब होता चाहे तो [ वे मन्त्र ] बोले, जो होत्रक लोगों ने पहले दिन बोले थे । ( यत् वै होता तत् होत्रकाः, सूक्तान्तः होता परिदधाति ) जो ही होता ऋत्विज् है, वे ही होत्रक लोग हैं, [ इसलिये ] सूक्त के पिछले [मन्त्रों] से होता परिधानीया बोलता है। ( अथ होत्रकाणाम् एव परिधानीयाः समान्यः भवन्ति ) फिर होत्रक लोगों की परिधानीया भी समान [ एक साथ बोली हुई ] होती हैं ॥ १४ ॥ भावार्थः-जहां विद्वान् ऋत्विज् लोग अपना अपना काम यथाविधि करते हैं, वह यज्ञ सर्वथा सुफल होता है ॥ १४ ॥ विशेषः-इस कण्डिका को क० १३ और ऐतरेय ब्राह्मण ६ । ८ से मिलाओ । कण्डिका १५ ॥ यः श्वःस्तोत्रियमद्यस्तोत्रियस्या नुरूपं कुर्वन्ति प्रातःसवनेऽहीनमेव तत्स- न्तन्वन्ति, अहीनस्य सन्तत्यै । त एते होत्रकाः प्रातःसवने षडहस्तोत्रियं शस्त्वा माध्यन्दिनेऽहीनसूक्तानि शंसन्त्या सत्यो यातु मघवां ऋजीषीति । सत्यवन् मैत्रावरुणो अस्मा इदु प्रतवसे तुरायेति ब्राह्मणाच्छंसी । शासद्वह्निर्दुहितुर्नप्त्य- गादित्यच्छावाकः । तदाहुः कस्मादच्छावाको वह्निवदेतत् सूक्तमुभयत्र शंसति, स पराक्षु चैवाह सर्वाक्षु चेति । वीर्य्यवान् वा एष बहुवृचः, यदच्छावाकः । वहति ह वै वह्नेर्धुरः, यासु युज्यते । तस्मादच्छावाको वह्निवदेतत् सूक्तमुभयत्र शंसति, स पराक्षु चैवाह सर्वाक्षु चेति । तानि पञ्चस्वहःसु शस्यन्ते । चतुर्विंशेऽभिजिति विषुवति विश्वजिति महाव्रते तान्येतान्यहीनसूक्तानीत्याचक्षते । न ह्येषु किञ्चन हीयते, पराञ्चि ह वा एतान्यहान्यभ्यावर्त्तीनि भवन्ति । तस्मादेतान्येतेष्वहःसु शस्यन्ते । यदेतानि शंसन्ति, तत् स्वर्गस्य लोकस्य रूपम् । यद्वेवैतानि शंसति, इन्द्रमेवैतैर्निह्वयन्ते, यथा ऋषभं वासितायै ते वै देवाश्च ऋषयश्चाब्रुवन्, समानेन पश्चापरागैभ्यः० ( पा० ५ । ३ । २२ ) पूर्वं--एद्युस् । पूर्वदिने ( सूक्तान्तैः ) सूक्ता- नाम् अन्तिमाभिऋग्भिः ('समान्यः) तुल्याः ॥ १. पृ. सं. 'सत्यवान्' इति पाठः ॥ सम्पा० ॥

गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य) · पृष्ठ 523, कुल 600 में से · BharatKosha