गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)
Gopatha Brahmana with Hindi Bhashya by Pt. Kshemkarandas Trivedi
महर्षि गोपथ / पं. क्षेमकरणदास त्रिवेदी द्वारा
स्रोत: चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · 1950 (उद्गम)
पृष्ठ 55, कुल 600 में से
संदर्भ में पढ़ेंगोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० १ । क० ८ ।। १७ भावार्थः—सब परमाणुओं का संयोग वियोग परमात्मा की शक्ति से होता है और परमात्मा के अलग अलग अङ्गो की कल्पना करने पर भी वह इतना बड़ा सर्वव्यापो है कि सब पदार्थों के बाहर भीतर वर्तमान रहने पर वह कुछ नहीं घटता, जैसा कि इसका वेद में वर्णन है । ( पूर्णात् पूर्णमुदचति पूर्णं पूर्णेन सिच्यते । उतो तदद्य विद्याम यतस्तत् परिषिच्यते ) अथर्व० १० । ८ । २६ । ( पूर्णात् ) पूर्ण [ ब्रह्म ] से ( पूर्णम् ) सम्पूर्ण [ जगत् ] ( उत् अंचति ) उदय होता है । ( पूर्णेन ) पूर्ण [ ब्रह्म ] करके ( पूर्णम् ) सम्पूर्ण [ जगत् ] ( सिच्यते ) सींचा जाता है । ( उतो ) और भी ( तत् ) उस [ कारण ] को ( अद्य ) आज ( विद्याम ) हम जानें ( यतः ) जिस [ कारण ] से ( तत् ) वह [ सम्पूर्ण जगत् ] ( परिषिच्यते ) सब प्रकार सींचा जाता है ॥ ७ ॥ कण्डिका ८ तमङ्गिरसमभ्यश्राम्यदभ्यतपत्तसमतपत्तस्माच्छ्रान्तात्तप्तात्सन्तप्ताद्विशि- नोऽङ्गिरस ऋषीन्निरमिमत, तान् विंशिनोऽङ्गिरस ऋषीनभ्यश्राम्यदभ्यतपत्तसमत- पत्, तेभ्यः श्रान्तेभ्यस्तप्तेभ्यः सन्तप्तेभ्यो दशत्यानाङ्गिरसानाषेर्यानन्निरमिमत, षोडशिनोऽष्टादशिनो द्वादशिन एकचांस्तृचांश्चतुरृचां पञ्चर्चां षडचां द्व्यूचां सप्तर्चामिति । तानङ्गिरस ऋषीनाङ्गिरसांश्चार्षेयानभ्यश्राम्यदभ्यतपत्तसमतप्तेभ्यः श्रान्तेभ्यस्तप्तेभ्यः सन्तप्तेभ्यो यं.न् मन्त्रानपश्यत्स आङ्गिरसो वेदोऽभवत्तमाङ्गिरसं वेदमभ्यश्राम्यदभ्यतपत्तसमतपत्तस्माच्छान्तात्तप्तात् सन्तप्ताज्जनदिति द्वैतमक्षरं व्यभवत् । स य इच्छेत्सर्वैरेतैराङ्गिरोभिश्चाङ्गिरसैश्च कुर्वीयेत्येतयैव तं महाव्याहृत्या कुर्वीत सर्वैर्ह वा अस्यैतैराङ्गिरोभिश्चाङ्गिरसैश्च कृतं भवति य एवं वेद यश्चैवं विद्वानेवमेतया महाव्याहृत्या कुरुते ॥ ८ ॥ कण्डिका ८ ॥ बीस अङ्गिरा, दश आङ्गिरस, वेद और जनत् महाव्याहृति ॥ ( तम् ) उस [ अपने ] ( अङ्गिरसम् ) अङ्गिरा [ सर्वव्यापक ] ( ऋषिम् ) ऋषि [ सन्मार्ग दर्शक स्वरूप ] को ( अभि अश्राम्यत् ) उस [ ब्रह्म ] ने सब ओर से दबाया, ( अभि अतपत् सम् अतपत् ) सब ओर से तपाया, भली भांति तपाया । ( तस्मात् श्रान्तात् तप्तात् संतप्तात् ) उस दबाये हुये, तपाये हुये, भली भांति तपाये हुये से ( विंशिनः ) बीसवें [ पृथिवी आदि पांच सूक्ष्म भूत, पृथिवी आदि पांच स्थूल भूत, कान, आंख, नासिका, जिह्वा, त्वचा, पांच ज्ञानेन्द्रिय और वाक्, हाथ, पांव, पायु इन उन्नीस के सहित बीसवें उपस्थेन्द्रिय ] से सम्बन्ध वाले ( अङ्गिरसः ) अङ्गिरा ८—( विंशिनः ) तस्य पूरणे डट् ( पा० ५ । २ । ४८ ) विंशति—डट् । अत इनिठनौ ( पा० ५ । २ । ११५ ) विंश—इनिः । भाषोक्तपृथिव्याद्येकोन- विंशतिपदार्थैः सहितस्य विंशस्य उपस्थेन्द्रियस्य सम्बद्धानि वेदज्ञानानि ( अङ्गिरसः ) क० ७ । सर्वव्यापकानि ( ऋषीन् ) सन्मार्गदर्शकानि वेदज्ञानानि २