भारतकोश
संग्रह पर लौटें

गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)

Gopatha Brahmana with Hindi Bhashya by Pt. Kshemkarandas Trivedi

महर्षि गोपथ / पं. क्षेमकरणदास त्रिवेदी द्वारा

स्रोत: चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · 1950 (उद्गम)

DevanagariSanskritpublished600 पृष्ठ

कण्डिका ८

गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० १ । क० ८ ।। १७ भावार्थः—सब परमाणुओं का संयोग वियोग परमात्मा की शक्ति से होता है और परमात्मा के अलग अलग अङ्गो की कल्पना करने पर भी वह इतना बड़ा सर्वव्यापो है कि सब पदार्थों के बाहर भीतर वर्तमान रहने पर वह कुछ नहीं घटता, जैसा कि इसका वेद में वर्णन है । ( पूर्णात् पूर्णमुदचति पूर्णं पूर्णेन सिच्यते । उतो तदद्य विद्याम यतस्तत् परिषिच्यते ) अथर्व० १० । ८ । २६ । ( पूर्णात् ) पूर्ण [ ब्रह्म ] से ( पूर्णम् ) सम्पूर्ण [ जगत् ] ( उत् अंचति ) उदय होता है । ( पूर्णेन ) पूर्ण [ ब्रह्म ] करके ( पूर्णम् ) सम्पूर्ण [ जगत् ] ( सिच्यते ) सींचा जाता है । ( उतो ) और भी ( तत् ) उस [ कारण ] को ( अद्य ) आज ( विद्याम ) हम जानें ( यतः ) जिस [ कारण ] से ( तत् ) वह [ सम्पूर्ण जगत् ] ( परिषिच्यते ) सब प्रकार सींचा जाता है ॥ ७ ॥ कण्डिका ८ तमङ्गिरसमभ्यश्राम्यदभ्यतपत्तसमतपत्तस्माच्छ्रान्तात्तप्तात्सन्तप्ताद्विशि- नोऽङ्गिरस ऋषीन्निरमिमत, तान् विंशिनोऽङ्गिरस ऋषीनभ्यश्राम्यदभ्यतपत्तसमत- पत्, तेभ्यः श्रान्तेभ्यस्तप्तेभ्यः सन्तप्तेभ्यो दशत्यानाङ्गिरसानाषेर्यानन्निरमिमत, षोडशिनोऽष्टादशिनो द्वादशिन एकचांस्तृचांश्चतुरृचां पञ्चर्चां षडचां द्व्यूचां सप्तर्चामिति । तानङ्गिरस ऋषीनाङ्गिरसांश्चार्षेयानभ्यश्राम्यदभ्यतपत्तसमतप्तेभ्यः श्रान्तेभ्यस्तप्तेभ्यः सन्तप्तेभ्यो यं.न् मन्त्रानपश्यत्स आङ्गिरसो वेदोऽभवत्तमाङ्गिरसं वेदमभ्यश्राम्यदभ्यतपत्तसमतपत्तस्माच्छान्तात्तप्तात् सन्तप्ताज्जनदिति द्वैतमक्षरं व्यभवत् । स य इच्छेत्सर्वैरेतैराङ्गिरोभिश्चाङ्गिरसैश्च कुर्वीयेत्येतयैव तं महाव्याहृत्या कुर्वीत सर्वैर्ह वा अस्यैतैराङ्गिरोभिश्चाङ्गिरसैश्च कृतं भवति य एवं वेद यश्चैवं विद्वानेवमेतया महाव्याहृत्या कुरुते ॥ ८ ॥ कण्डिका ८ ॥ बीस अङ्गिरा, दश आङ्गिरस, वेद और जनत् महाव्याहृति ॥ ( तम् ) उस [ अपने ] ( अङ्गिरसम् ) अङ्गिरा [ सर्वव्यापक ] ( ऋषिम् ) ऋषि [ सन्मार्ग दर्शक स्वरूप ] को ( अभि अश्राम्यत् ) उस [ ब्रह्म ] ने सब ओर से दबाया, ( अभि अतपत् सम् अतपत् ) सब ओर से तपाया, भली भांति तपाया । ( तस्मात् श्रान्तात् तप्तात् संतप्तात् ) उस दबाये हुये, तपाये हुये, भली भांति तपाये हुये से ( विंशिनः ) बीसवें [ पृथिवी आदि पांच सूक्ष्म भूत, पृथिवी आदि पांच स्थूल भूत, कान, आंख, नासिका, जिह्वा, त्वचा, पांच ज्ञानेन्द्रिय और वाक्, हाथ, पांव, पायु इन उन्नीस के सहित बीसवें उपस्थेन्द्रिय ] से सम्बन्ध वाले ( अङ्गिरसः ) अङ्गिरा ८—( विंशिनः ) तस्य पूरणे डट् ( पा० ५ । २ । ४८ ) विंशति—डट् । अत इनिठनौ ( पा० ५ । २ । ११५ ) विंश—इनिः । भाषोक्तपृथिव्याद्येकोन- विंशतिपदार्थैः सहितस्य विंशस्य उपस्थेन्द्रियस्य सम्बद्धानि वेदज्ञानानि ( अङ्गिरसः ) क० ७ । सर्वव्यापकानि ( ऋषीन् ) सन्मार्गदर्शकानि वेदज्ञानानि २

१७ गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० १ । क० ८ ॥ [ सर्वव्यापक ] ( ऋषीन् ) ऋषियों [ सन्मार्ग दर्शक वेद ज्ञानों ] को (निर्-अमिमत) बनाया। ( तान् विंशिनः ) उन बीसवें से सम्बन्ध वाले ( अङ्गिरसः ) अङ्गिरा [ सर्वव्यापक ] ( ऋषीन् ) ऋषियों [ वेद ज्ञानों ] को ( अभि अश्राम्यत् ) उस [ ब्रह्म ] ने सब ओर से दबाया, ( अभि अतपत् सम् अतपत् ) सब ओर से तपाया, भली भांति तपाया । ( तेभ्यः श्रान्तेभ्यः तप्तेभ्यः संतप्तेभ्यः ) उन दबाये हुए, तपाये हुये, भली भांति तपाये हुये [ बीसों ] से ( दशतयान् ) दस प्रकार वाले ( आङ्गिरसान् ) अङ्गिरा [ व्यापक ब्रह्म ] से आये हुये ( आर्षेयान् ) आर्षेयों [ ऋषियों, वेद मन्त्रों में विख्यात सूक्ष्म विज्ञानों ] को (निर् अमिमत ) उस [ ब्रह्म ] ने बनाया, [ अर्थात् ] ( षोडशिनः ) सोलहवें [ प्राण, श्रद्धा, आकाश, वायु, प्रकाश, जल, पृथिवी, इन्द्रिय, मन, अन्न वीर्य, तप मन्त्र, कर्म, लोक इन पन्द्रह कलाओं के सहित सोलहवीं कला के नाम ] से सम्बन्ध वाले ( अष्टादशिनः ) अठारहवें [ धैर्य, सहन, मन का रोकना, चोरी न करना, शुद्धता, जितेन्द्रियता बुद्धि, विद्या, सत्य, क्रोध न करना, यह दस धर्म, तथा ब्राह्मण, गौ, अग्नि, सुवर्ण, घृत, सूर्य, जल इन सात मंगलों के सहित अठारहवें राजा ] से सम्बन्ध वाले, ( द्वादशिनः ) बारहवें [ चैत्र, वैशाख, ज्येष्ठ, आषाढ़, श्रावण, भाद्रपद, आश्विन, कार्तिक, अग्रहायण, पौष, मघ इन ग्यारह महीनों के सहित फाल्गुन महीने ] से सम्बन्ध वाले, ( एक-ऋचाम् ) एक [ ओ३म् परमात्मा ] की स्तुति योग्य, ( तृचान् ) तीन [ भूत, भविष्यत्, वर्तमान ] की स्तुति योग्य विद्या वाले ( चतुर्-ऋचान् ) चार [ धर्म, अर्थ, काम, मोक्ष ] की स्तुति योग्य विद्या वाले ( पञ्च-ऋचान् ) पाँच [ पृथिवी, बल, तेज, वायु, आकाश ] तत्त्वों की स्तुति योग्य विद्या वाले, ( षट् ऋचान् ) छह [ वसन्त, ग्रीष्म, वर्षा, शरत्, हेमन्त, शिशिर ऋतुओं ] की स्तुति योग्य विद्या वाले, ( द्वि-ऋचान् ) दो [ स्थावर और जङ्गम संसार ] की स्तुति योग्य विद्या वाले, ( सप्त- ऋचान् ) सात [ दो कान, दो नथने, दो आंख, एक मुख—अथर्व० १० । २ । ६ ] की स्तुति योग्य विद्या वाले [ इन सूक्ष्म विज्ञानों को बनाया ! ] । ( तान् ) उन ( अङ्गिरसः ) अङ्गिरा [ सर्वव्यापक ] ( ऋषीन् ) ऋषियों [ सन्मार्ग दर्शक वेद ज्ञानों ] को ( च ) ओर ( आङ्गिरसान् ) आङ्गिरस अर्थात् अङ्गिरा [ व्यापक ब्रह्म ] से आये हुये ( आर्षेयान् ) आर्षेयों [ ऋषियों वेद मन्त्रों में विख्यात सूक्ष्म विज्ञानों ] को ( अभि अश्राम्यत् ) उस [ ब्रह्म ] ने सब ओर से दबाया, ( अभि अतपत् ) सब ओर से तपाया, ( सम् अतपत् ) भली भांति तपाया । ( तेभ्यः श्रान्तेभ्यः तप्तेभ्यः सन्तप्तेभ्यः ) उन दबाये हुये, तपाये हुये, भली भांति तपाये हुये [ बीसों ] से ( यान् ) जिन ( मन्त्रान् ) मन्त्रों [ अति सूक्ष्म विज्ञानों ] को ( अपश्यत् ) उस [ ब्रह्म ] ने देखा, ( सः ) वह ( आङ्गिरसः ) आङ्गिरस ( आङ्गिरसान् ) तत आगतः ( पा० ४ । ३ । ७४ ) अङ्गिरस्—अण् । अङ्गिरसः सर्वव्यापकात् परमेश्वराद् आगतान् प्राप्तान् । ( आर्षेयान् ) क० ७ । ऋषिषु वेद- मन्त्रेषु विख्यातानि सूक्ष्मविज्ञानानि (षोडशिनः) षड् + दशन्—डट् पूरणेऽर्थे तत इनिः। प्राणादिपंचदशकलासहितस्य सम्बद्धान् ( जनत् ) वत॑मपि पृथ॒ग्वृह॒न्मह॒ज्- जग॒च्छतृ॑वज्ज ( ह० २ । ८४ ) जव जनने—अतिः। सर्वजनयितृ ब्रह्म । ( द्वैतम् )

कण्डिका ९ ॥

गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० १ । क० ६ ॥ १६ [ सर्वं व्यापक ब्रह्म का ] ( वेदः ) वेद ( अभवत् ) हुआ [ अर्थात् चारों वेदोक्त विज्ञान प्रकट हुआ ] । ( तम् ) उस ( आङ्गिरसं वेदम् ) बाङ्गिरस वेद [ व्यापक ब्रह्म के विज्ञान ] को ( अभि अश्राम्यत् ) उस [ ब्रह्म ] ने सब ओर से दबाया, (अभि अतपत्) सब ओर से तपाया, ( सम् अतपत् ) भली भाँति तपाया । ( तस्मात् श्रान्तात् तप्तात् सन्तप्तात् ) उस दबाये हुये, तपाये हुये, भली भाँति तपाये हुये [ वेद ] से (जनत् इति) जनत् [ उत्पन्न करने वाला ब्रह्म है ] ( द्वैतम् ) दोनों [ स्थावर जंगम ] में पाया गया ( अक्षरम् ) अक्षर [ अविनाशी ब्रह्म शब्द ] ( वि अभवत् ) बाहिर हुआ । ( सः यः ) वह पुरुष जो ( इच्छेत् ) चाहे-( एतैः सर्वैः ) इन सब ( अङ्गिरोभिः ) अङ्गिराओं [ व्यापक वेद ज्ञानों ] से ( च च ) और भी ( आङ्गिरसैः ) आङ्गिरसों [ व्याप ब्रह्म के विज्ञानों ] से ( कुर्वीत इति ) मैं [ पुरुषार्थ ] करूँ-( तम् ) उस [ पुरुषार्थ ] को ( एतया एव ) इस ही ( महाव्याहृत्या ) महाव्याहृति [ महावाक्य जनत् ] से (कुर्वीत) करे । ( अस्य ) उस [ पुरुष ] का ( एतैः सर्वैः ) इन सब ( अङ्गिरोभिः ) अङ्गिराओं [ व्यापक वेद ज्ञानों ] से ( च च ) और भी ( आङ्गिरसैः ) आङ्गिरसों [ व्यापक ब्रह्म के विज्ञानों ] से ( ह वै ) ही अवश्य ( कृतम् ) कर्म ( भवति ) हो जाता है. ( यः एवं वेद ) जो ऐसे व्यापक ब्रह्म को जानता है, ( च यः ) और जो ( एवं विद्वान् ) व्यापक ब्रह्म को जानता हुआ ( एवम् ) इस प्रकार से ( एतया महाव्याहृत्या ) इस महाव्याहृति [ जनत् ] से ( कुरुते ) कर्म करता है ॥ ८ ॥ भावार्थः-मनुष्य बुद्धि को लगातार सूक्ष्म से सूक्ष्म ज्ञानों द्वारा बढ़ाकर परमात्मा के ज्ञान से पुरुषार्थ के साथ आत्मोन्नति करे ॥ विशेषः-इस कण्डिका का मिलान कण्डिका ५ से करो । कण्डिका ५ में वर्णित ( ओम् ) के समान यहाँ पर भी ( जनत् ) को महाव्याहृति माना है ॥ ८ ॥ कण्डिका ९ ॥ .स ऊर्ध्वोऽतिष्ठत् स इमांल्लोकान् व्यष्टभ्नात्, तस्मादङ्गिरसोऽधीयान ऊर्ध्वस्तिष्ठति, तद् व्रतं स मनसा ध्यायेद्यद् वा अहं किंचन मनसा ध्यास्यामि तथैव तद् भविष्यति तद्ध स्म तथैव भवति । तदप्येतदृचोक्तम् । श्रेष्ठो ह वेदस्तपसोऽधिजातो ब्रह्मज्यानां क्षितये सम्बभूव ऋज्यद् भूतं यदमृज्यतेदं निवेशनममृणं मूढमस्येति । ता वा एता अङ्गि- रसां यामयो यन्मेनयः करोति मेनिभिर्वीर्यं य एवं वेद ॥ ९ ॥ कण्डिका ९ ॥ ब्रह्म और वेद की सर्वोत्तमता ॥ ( सः ) वह [ परमात्मा ] ( ऊर्ध्वः ) ऊंचा होकर ( अतिष्ठत् ) ठहरा, ( सः ) उसने ( इमान् लोकान् ) इन लोकों [ दीखते हुए पदार्थों ] को ( वि द्वि + इण् गतौ-क्तः । द्वैतम्-स्वार्थे अण् । द्वयोः स्थावरजङ्गमयोर्मध्ये इतं प्राप्तम् ॥ अन्यत् गतं क० ५ ॥ ६-( लोकान् ) लोकृ दर्शने-शत्रू । दृश्यमानान् पदार्थान् । (-अधीयानः )

कण्डिका १० ॥

२० गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० १ । क० १० ॥ अस्तभ्नात् ) विविध प्रकार थांभा । ( तस्मात् ) इसी से ( अङ्गिरसः ) अङ्गिराओं [ सर्वव्यापक वेदज्ञानों ] को ( अधीयानः ) पढ़ता हुआ मनुष्य ( ऊर्द्ध्वः ) ऊँचा होकर ( तिष्ठति ) ठहरता है । ( तत् व्रतम् ) इस व्रत [ नियम ] को ( सः ) वह मनुष्य ( मनसा ) मनन के साथ ( ध्यायेत् ) विचारे ( यत् किञ्चन वै ) जो कुछ भी ( अहम् ) मैं ( मनसा ) मनन के साथ ( ध्यास्यामि ) विचारूंगा, ( तथा एव तत् भविष्यति ) वैसा ही वह होगा, ( तत् ह स्म ) वह ही अवश्य ( तथा एव भवति ) वैसा ही होता है । ( तत् अपि ) वह भी ( एतत् ऋचा ) ऋचा [ इस स्तुति योग्य वाणी ] करके ( उक्तम् ) कहा गया है-( श्रेष्ठः ह वेदः ) श्रेष्ठ ही वेद ( तपसः ) तप [ ऐश्वर्यवान् ब्रह्म ] से ( अधिजातः ) प्रकट होकर ( ब्रह्मज्यानाम् ) ब्रह्मज्ञानियों की हानि करने वालों के ( क्षितये ) नाश के लिए ( सम्बभूव ) समर्थ हुआ । ( ऋज्यत् ) चलता हुआ ( भूतम् ) सत्तामात्र जगत् ( यत् ) जिस [ ब्रह्म ] ने ( असृजत् ) बनाया है, ( इदम् ) यह [ जगत् ] ( अस्य ) उस [ ब्रह्म ] का ( अनृणम् ) बिना उधार वाला [ अर्थात् अपना निज का ] ( दूरम् ) दूर तक ( निवेशनम् इति ) घर है [ यह मन्त्र किसी वेद में नहीं है ] । ( ताः वै एताः ) वे निश्चय करके यह ( यत् ) जो ( अङ्गिरसाम् ) वेद ज्ञानों की ( यामयः ) नियम शक्तियां हैं, ( मेनयः ) वे वज्रू [ तुल्य दृढ़ ] हैं । ( मेनिभिः ) वज्रों [ दृढ़ नियमों ] से ( वीर्यम् ) वीरता ( करोति) करता है, ( यः एवं वेद ) जो ऐसा जानता है ॥ ६ ॥ भावार्थः-सर्वोत्तम सर्वव्यापक परमात्मा के वेदोक्त नियमों पर चल कर सत्यकल्पी ब्रह्मज्ञानी पुरुष विघ्नों को हटाकर संसार में वीर होते हैं ॥ ६ ॥ कण्डिका १० ॥ स दिशोऽन्वक्षत प्राचीं दक्षिणां प्रतीचीमुदीचीं ध्रुवामूर्ध्वामिति । तास्त- अधि + इङ् अध्ययने-शानच् । पठन् सन् । ( ऋचा ) ऋक् = वाक्-निघ० १ । ११ । स्तुत्या वाण्या ( तपसः ) तप दाहे-ऐश्वर्ये च-असुन् । ऐश्वर्यवतो ब्रह्मणः सकाशात् ( ब्रह्मज्यानाम् ) कविभ्यो सर्वत्र प्रसारणिभ्यो ङः१ ( वा० पा० सि. कौ. ३ । २ । ३ ) ब्रह्म+ज्या वयोहानौ-डप्रत्ययः, अन्तर्गतण्यर्थः । ब्राह्मणां ब्रह्मज्ञानिनां हानिकराणाम् ( क्षितये ) नाशाय ( ऋज्यत् ) वर्तमाने पृषद्वृहन्महद्- जगच्छतृवच्च ( उ० २ । ८४) ऋज गतिस्थानार्जनोपार्जनेषु-अतिप्रत्ययः युगागमः । गतिशीलम् ( भूतम् ) भू सत्तायाम्-क्तः । सत्तामात्रं जगत् ( निवेशनम् ) निः + विश प्रवेशने-आधारे ल्युट् । गृहम् ( अनृणम् ) ऋणशून्यं स्वकीयं निजम् । ( यामयः ) वसिवापियजि० ( उ० ४ । १२५ ) यम नियमने-इञ् । नियमशक्तयः । ( मेनयः ) वीज्याश्वरिभ्यो निः ( उ० ४ । ४८ ) मीञ् हिंसायाम्-बाहुलकात् निः। मेनिर्वज्रः-निघ० २ । २० । वर्जूः । वज्रतुल्यदृढ़ाः ॥ ९ ॥ १. यह वार्त्तिक भाष्य में खण्डित कर दी गई है। सम्पा०

कण्डिका १० ॥ सर्पवेदादि ५ वेद, वृधत् आदि ५ महाव्याहृति ॥

गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० १ । क० १० ॥ २१ त्रैवाभ्यश्राम्यदभ्यतपत्सम तपत्ताभ्यः श्रान्ताभ्यस्तप्ताभ्यः सन्तप्ताभ्यः पञ्च वेदान्निरमिमत सर्पवेदं पिशाचवेदमसुरवेदमितिहासवेदं पुराणवेदमिति । स खलु प्राच्या एव दिशः सर्पवेदं निरमिमत, दक्षिणस्याः पिशाचवेदं, प्रतीच्या असुरवेद- मुदीच्या इतिहासवेदं ध्रुवायाश्चोर्द्ध्वायाश्च पुराणवेदम् । स तान् पञ्च वेदानभ्य- श्राम्यदभ्यतपत्समपतत्तेभ्यः श्रान्तेभ्यस्तप्तेभ्यः सन्तप्तेभ्यः पञ्च महाव्याहृती- र्निरमिमत वृधत् करद् गुहद् महत् तदिति । वृधदिति सर्पवेदात्, करदिति पिशाचवेदात्, गुहदित्यसुरवेदात्, महदितीतिहासवेदात्, तदिति पुराण- वेदात्, स य इच्छेत्सर्वैरेतैः पञ्चभिर्वेदैः कुर्वीयेत्येताभिरेव तं महाव्याहृतिभिः कुर्वीत सर्व्वं वा अस्यैतैः पञ्चभिर्वेदैः कृतं भवति य एवं वेद यश्चैवं विद्वानेव- मेताभिर्महाव्याहृतिभिः कुरुते ॥ १० ॥ कण्डिका १० ॥ सर्पवेदादि ५ वेद, वृधत् आदि ५ महाव्याहृति ॥ ( सः दिशः अनु ऐक्षत ) वह [ परमात्मा ] दिशाओं को देखने लगा, (प्राचीम्) पूर्व वा सामने वाली, ( दक्षिणाम्, दक्षिण वा दाहिनी, ( प्रतीचीम् ) पश्चिम वा पीछे वाली, ( उदीचीम् ) उत्तर वा बाईं, ( ध्रुवाम् ) दृढ़ वा नीचे वाली, ( ऊर्द्ध्वाम् इति ) और ऊपर वाली । ( ताः तत्र एव अभि अश्राम्यत् ) उन को वहीं ही उसने सब ओर से दबाया, ( अभि अतपत् ) सब ओर से तपाया, ( सम् अतपत् ) भली भांति तपाया । ( ताभ्यः श्रान्ताभ्यः तप्ताभ्यः सन्तप्ताभ्यः ) उन दवाई हुई, तपाई हुई भली भांति तपाई हुई से ( पञ्च वेदान् ) पाँच वेदों [विद्याओं] को (निर् अभिमत) उसने बनाया-( सर्पवेदम् ) सर्प वेद [ चलते हुये लोकों की विद्या ], ( पिशाचवेदम् ) पिशाच वेद [ अवयवों की व्यापक विद्या वा मांस खाने वाले रोगों की विद्या ], ( असुरवेदम् ) असुर वेद [ प्राण वालों की विद्या ] (इतिहासवेदम् ) इतिहास वेद [बड़े लोगों वा कार्यों की वृत्तान्त विद्या], (पुराणवेदम् इति ) और पुराणवेद ( पुराने लोगों अथवा कारणों की वृत्तान्त विद्या ] । ( सः खलु ) उसने निश्चय करके ( प्राच्याः एव दिशः ) पूर्व वा सामने वाली दिशा से (सर्पवेदम्) सर्प वेद को ( निर् अभिमत ) बनाया-( दक्षिणस्याः ) दक्षिण वा दाहिनी से ( पिशाचवेदम् ) पिशाच वेद को, ( प्रतीच्याः ) पश्चिम वा पीछे वाली से (असुर- वेदम्) असुर वेद को, ( उदीच्याः ) उत्तर वा बायीं से ( इतिहासवेदम् ) इतिहास वेद को, ( ध्रुवायाः च ऊर्द्धायाः च ) नीचे वाली और ऊँचे वाली से ( पुराण- १०-(सर्पवेदम्) सृप्लृ गतौ-अच् । ये सर्पन्ति गच्छन्ति ते लोकास्तेभ्यः । इमे वै लोकाः सर्पास्ते हानेन सर्वेण सर्पन्ति । शत० ब्रा० ७ । ३ । १ । २५ । इति दयानन्दः-यजुर्वेदभाष्ये १३ । ६ । अत्रैव सर्पन्ति सर्पा लोकाः इति च महीधरः । गमनशीलानां लोकानां विद्याम् । (पिशाचवेदम्) इगुपधज्ञाप्रीकिरः कः (पा० ३ । १ । १३५ ) पिश अवयवे-कः । कर्मण्यण् ( पा० ३ । २ । १ ) पिश + अञ्चु गतौ -अण् । अवयवव्यापिकां विद्याम् । यद्वा पिशित + अश भोजने-अण्, पृषो-

२२ गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० १ । क० १० ।। वेदम्) पुराण वेद को । (सः) उस [परमात्मा] ने (तान् पञ्च वेदान्) उन पाँच वेदों को (अभि अश्राम्यत् अभि अतपत् सम् अतपत्) सब ओर से दबाया, सब ओर से तपाया, भली भाँति तपाया । (तेभ्यः श्रान्तेभ्यः तप्तेभ्यः सन्तप्तेभ्यः) इन दबाये हुए, तपाये हुये, भली भाँति तपाये हुओं से (पञ्च महाव्याहृतीः) पाँच महाव्याहृ- तियों को (निर् असिमत्) बनाया—(वृधत्) वृधत् [बढ़ती वाला परिपूर्ण ब्रह्म है], (करत्) करत् [कर्ता ब्रह्म], (गुहत्) गुहत् [सब में छिपा अन्तर्यामी ब्रह्म], (महत्) महत् [पूजनीय ब्रह्म है], (तत् इति) तत् [फैला हुआ ब्रह्म है], (वृधत् इति) वृधत् [महावाक्य को] (सर्पवेदात्) सर्प वेद से, (करत् इति) करत् को (पिशाचवेदात्) पिशाच वेद से, (गुहत् इति) गुहत् को (असुरवेदात्) असुर वेद से (महत् इति) महत् को (इतिहासवेदात्) इतिहास वेद से और (तत् इति) तत् [वाक्य] को (पुराणवेदात्) पुराण वेद से । (सः यः) वह पुरुष जो (इच्छेत्) चाहे—(एतैः सर्वैः) इन सब (पञ्चभिः वेदैः) पाँच वेदों से (कुर्वीय इति) मैं [पुरुषार्थ], करूं, (तम्) उस [पुरुषार्थ] को (एताभिः एव महाव्याहृतिभिः) इन ही महा- व्याहृतियों से (कुर्वीत) करे । (अस्य) उस [पुरुष] का (एतैः सर्वैः पञ्चभिः वेदैः) इन सब पाँच वेदों से (ह वै) ही अवश्य (कृतम्) कर्म (भवति) होता है, (यः एवं वेद) जो व्यापक ब्रह्म को जानता है, (च यः) और जो (एवं विद्वान्) व्यापक ब्रह्म को जानता हुआ (एवम्) इस प्रकार से (एताभिः महाव्याहृतिभिः) इन महाव्याहृतियों से (कुरुते) कर्म करता है ॥ १० ॥ भावार्थ:—परब्रह्म सर्वव्यापक सर्वशक्तिमान् है, उसकी सत्ता को ब्रह्मज्ञानी लोग सर्वव्यापिनी दिशाओं में सब जगह देखते और पुरुषार्थ करके उन्नति करते कराते हैं ॥ १० ॥ विशेष:—१ इस कण्डिका का मिलान अथर्ववेद १५ । ६ । १०, ११, १२ से करो, वहाँ ऐसा वर्णन है—वह [व्रात्य परमात्मा] बड़ी दिशा की ओर द्रादिरूपम् । मांसभक्षकाणां रोगाणां विद्याम् (असुरवेदम्) शृस्वृस्निहि त्रप्यसि० (उ० १ । १०) असु क्षेपणे, वा अस गतिदीप्त्यादानेषु--उप्रत्ययः, रो मत्वर्थीयः । असुराः.........असुरिति प्राणनामास्तः शरीरे भवति तेन तद्वन्तः— निरु० ३ । ८ । प्राणवतां विद्याम् । (इतिहासवेदम्) इति ह पारम्पर्योपदेश आस्ते अस्मिन् । इति ह+आस उपवेशने विद्यमानतायां च--घञ् । महापुरुषाणां वृत्तान्तविद्याम् । (पुराणवेदम्) पुरा + णीञ् प्रापणे--डः, णत्वं च । प्राचीनानां पुरुषाणां कारणानां वा वृत्तान्तविद्याम् (वृधत्) वर्त्तमाने पृषदृ- बृहन्महज्जगच्चच्छतृवच्च (उ० २ । ८४) वृधु वृद्धौ-अतिः । वृद्धियुक्तं परिपूर्णं ब्रह्म (करत्) पूर्वसूत्रेण, डुकृञ् करणे--अतिः । सर्वकर्तृ ब्रह्म (गुहत्) पूर्वसूत्रेण, गुहू संवरणे--अतिः । गुप्तम् । अन्तर्यामि ब्रह्म । (महत्) पूर्वसूत्रेण, महँ पूजायाम् --अतिः । पूजनीयं ब्रह्म (तत्) त्यजितनिजिशिभ्यो डित् (उ० १ । १३३) ततु विस्तारे--अदिः डित् । विस्तृतं ब्रह्म ॥

कण्डिका ११ ॥

गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० १ । क० ११ ॥ २३ विचरा १० ॥ इतिहास [ बड़े लोगों का वृत्तान्त ] और पुराण [ पुराने लोगों का वृत्तान्त ] और गाथायें [ गाने योग्य वेद मन्त्र शिक्षाप्रद श्लोक आदि ] और नाराशंसी [ वीर नरों की गुणकथायें ] उस [ व्रात्य परमात्मा ] के पीछे चलीं ॥ ११ ॥ वह [ विद्वान् ] पुरुष निश्चय करके इतिहास का पुराण का गाथाओं का और नाराशंसियों का प्रिय धाम [ घर ] होता है, जो ऐसे वा व्यापक [ व्रात्य परमात्मा ] को जानता है ॥ १२ ॥ विशेषः-२ सर्प शब्द का अर्थ लोक है, देखो-दयानन्द भाष्य और महीधर भाष्य यजुर्वेद । १३ । ६, (असुराः) प्राण वाले-निरु० ३ । ८ ॥ कण्डिका ११ ॥ स आवतश्च परावतश्चान्वैक्षत, तास्तत्रैवाभ्यश्राम्यदभ्यतपतसमपतप्ताभ्यः श्रान्ताभ्यस्तप्ताभ्यः सन्तप्ताभ्यः शमित्यूर्ध्वमक्षरमुदक्रामत् । स य इच्छेत्सर्वाभि- रेताभिरावद्भिश्च परावद्भिश्च कुर्वीयेत्येतैर्यैव तं महाव्याहृत्या कुर्वीत सर्वाभिर्हं वा अस्यैताभिरावद्भिश्च परावद्भिश्च कृतं भवति य एवं वेद यश्चैवं विद्वानेवमेतया महाव्याहृत्या कुरुते ॥ ११ ॥ कण्डिका ११ ॥ महाव्याहृति शम् ॥ ( सः ) वह [ परमात्मा ] ( आवतः ) पास वाली [ दिशाओं ] को ( च च ) ओर भी ( परावतः ) दूर वाली [ दिशाओं ] को ( अनु ऐक्षत ) देखन लगा । ( ताः तत्र एव अभि अश्राम्यत् ) उनको वहां ही उसने सब ओर से दबाया. ( अभि अतपत् सम् अतपत् ) सब ओर से तपाया, भली भांति तपाया । ( ताभ्य श्रान्ताभ्यः तप्ताभ्यः सन्तप्ताभ्यः ) उन दबाई हुई, तपाई हुई, भली भांति तपाई हुई से ( शम् ) शम् [ शान्ति वाला वा शान्तिकारक ब्रह्म है ] ( इति ऊर्ध्वम् ) यह ऊँचा [ उत्कृष्ट ] ( अक्षरम् ) अक्षर [ अविनाशी ब्रह्म शब्द ] ( उद् अक्रामत् ) निकल आया । ( सः यः इच्छेत् ) वह पुरुष जो चाहे ( एताभिः सर्वाभि ) इन सब ( आवद्भिः ) पास वाली ( च च ) और भी ( परावद्भिः ) दूर वाली [ दिशाओं ] से ( कुर्वीय इति ) मैं पुरुषार्थ करूँ-( तम् ) उस [ पुरुषार्थ ] को ( एतया एव महाव्याहृत्या ) इस ही महाव्याहृति [ शम् ] से ( कुर्वीत ) करे । ( अस्य ) उस [ पुरुष ] का ( एताभिः आवद्भिः च च परावद्भिः ) इन सब पास वाली ओर भी दूर वाली [ दिशाओं ] से ( ह वै ) अवश्य ही ( कृतम् ) कर्म ( भवति ) होता है ( यः एवं वेद ) जो व्यापक ब्रह्म को जानता है, ( च यः ) और जो ( एवं विद्वान् ) व्यापक ब्रह्म को जानता हुआ ( एवम् ) इस प्रकार से ( एतया महाव्याहृत्या ) इस महाव्याहृति [ शम् ] से ( कुरुते ) कर्म करता है ॥११॥ ११--( आवतः ) उपसर्गच्छन्दसि धात्वर्थे ( पा० ५ । १ । ११८ ) आङ् उपसर्गाद् धात्वर्थे वतिः । आगताः। समीपस्थाः दिशः ( परावतः ) पूर्वसूत्रेण परा--वतिः । परागताः दूरस्था दिशः ( शम् ) अन्येभ्योऽपि दृश्यन्ते ( पा० ३ । २ । ७५ ) शमु उपशमने-विच् । शांतिकारकं ब्रह्म ॥

कण्डिका १२ ॥

२४ गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० १ । क० १२ ॥ भावार्थः—मनुष्य परब्रह्म को पास और दूर वर्तमान जानकर उसके शान्त स्वरूप का ध्यान करके अपने आत्मा को शान्त रक्खे ॥ ११ ॥ कण्डिका १२ ॥ स भूयोऽश्राम्यत्, भूयोऽतप्यत्, भूय आत्मानं समतपतस् मनस एव चन्द्र- मसम्रिमित, नखेभ्यो नक्षत्राणि, लोमभ्य ओषधिवनस्पतीन्, क्षुद्रेभ्यः प्राणेभ्यो- ऽन्यान् बहून् देवान् । स भूयोऽश्राम्यद् भूयोऽतप्यत्, भूय आत्मानं समतपत् स एतं त्रिवृतं सप्ततन्तुमेकविंशतिसंस्थं यज्ञमपश्यत् । तदप्येतदृचोक्तम् । अग्निर्यज्ञं त्रिवृतं सप्ततन्तुमिति । अथाप्येष प्राक्रोडितः श्लोकः प्रत्यभिवदति सप्त स्तुत्याः सप्त च पाकयज्ञा इति ॥ १२ ॥ कण्डिका १२ ॥ चन्द्रमा, नक्षत्र आदि पदार्थ ॥ (सः भूयः आत्मानम् अश्राम्यत्) उस [परमात्मा] ने फिर अपने को दबाया, (भूयः अतप्यत्) फिर तपाया, (भूयः सम् अतपत्) फिर भली भाँति तपाया। (सः मनसः एव) उसने मनन सामर्थ्य से ही (चन्द्रमसम्) आनन्द देने वाले चन्द्रलोक को (निर् अमिमत) बनाया (नखेभ्यः) नखों अर्थात् बन्धन वा आकर्षण सामर्थ्यों से (नक्षत्राणि) चलने वाले ताराओं को, (लोमभ्यः) लोमों वा छेदन सामर्थ्यों से (ओषधिवनस्पतीन्) सोमलता आदि ओषधियों और वनस्पतियों को (क्षुद्रेभ्यः) सूक्ष्म (प्राणेभ्यः) प्राणों वा जीवन सामर्थ्यों से (अन्यान् बहून् देवान्) दूसरे बहुत से दिव्य पदार्थों को । (सः भूय आत्मानम् अश्राम्यत्) उसने फिर अपने को दबाया, (भूयः अतप्यत्) फिर तपाया, (भूयः सम् अतपत्) फिर भली भाँति तपाया। (सः) उस [परमात्मा] ने (एतम्) इस (त्रिवृतम्) [सत्त्व, रज, तम इन तीनों गुणों से प्रत्येक] तिगुने किये हुए (सप्ततन्तुम्) [तीन काल, तीन लोक अर्थात् सृष्टि, स्थिति, प्रलय और एक जीवात्मा इन] सात तन्तु [विस्तार] वाले (एकविंशति- १२--(मनसः) मननसामर्थ्यात् (चन्द्रमसम्) स्फायितञ्चि० (उ० २। १३) चदि आह्लादने-रक् । चन्द्रश्चन्दतेः कान्तिकर्मणः-निरु० ११ । ५। चन्द्रमानन्दं मिमीते । चन्द्रे मऔ ङित् (उ० ४। २२८) चन्द्र+माङ् माने-असिः ङित् । आनन्द- प्रदचन्द्रलोकम् (नखेभ्यः) नहेर्हलोपश्च (उ० ५। २३) णह बन्धने-खप्रत्ययः, हलोपः । यद्वा णख गतौ-अच् । बन्धनस्य आकर्षणस्य सामर्थ्येभ्यः (नक्षत्राणि) अमिनक्षियजि० (उ० ३। १०५) णक्ष गतौ-अत्रन् । गतिशीलान् तारागणान् । (लोमभ्यः) नामन्सीमन्मूर्धोमन्मूर्धोमन्लोमन्० (उ० ४। १५१) लूँञ् छेदने- मनिन् । गात्रकेशेष्वः, छेदनसामर्थ्येभ्यो वा । (क्षुद्रेभ्यः) स्फायितञ्चिवञ्चि० (उ० २। १३) क्षुदिर् सम्पेषणे-रक् । पिष्टेभ्यः सूक्ष्मेभ्यः (प्राणेभ्यः) प्र+अन प्राणने-अच् घञ् वा । कायस्थवायुभ्यो जीवनसामर्थ्येभ्यो वा (देवान्) दिव्यपदार्थान् (त्रिवृतम्) सत्त्वरजतमोभिः त्रिगुणीकृतम् (सप्ततन्तुम्) मितनिगमि० (उ० १। ६६) तनु विस्तारे-तुन् । कालत्रयेण, लोकत्रयेण, अर्थात् सृष्टिस्थितिप्रलयेन

गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० १ । क० १२ ॥ २५ संस्थम्) [पाँच सूक्ष्मभूत, पाँच स्थूलभूत, पाँच ज्ञानेन्द्रिय, पाँच कर्मेन्द्रिय और एक अन्तःकरण] इन इक्कीस के साथ यथावत् ठहरे हुए (यज्ञम्) यज्ञ [संयोग से बने संसार] को (अपश्यत्) देखा । (तत् अपि) वह भी (एतत् ऋचा) इस ऋग्द्वारा (उक्तम्) बोला जाता है-(अग्निर्यज्ञं त्रिवृतं सप्ततन्तुम् इति) ऋग्वेद १०।५२।४। (अथ अपि) और भी (एषः) यह (प्राक्रोडितः) क्रोडपत्रीय [न्यूनतापूरक] (श्लोकः) श्लोक (प्रति अभिवदति) बोला जाता है-(सप्त स्तुत्याः सप्त च पाकयज्ञा इति) [यह श्लोक आगे है-गो० पू० ५।२५] १२ ॥ भावार्थः-परमात्मा ने अपने सामर्थ्य से सब चन्द्र आदि लोक और सब संसार बनाया है ॥ १२ ॥ विशेषः-(१) पुरुषसूक्त अथर्ववेद १९।६।७। ऋग्वेद १०।९०।१३। और यजुर्वेद ३१।१२। में ऐसा कहा है-चन्द्रमा मनसो जातः....... [इस पुरुष के] मन [मनन सामर्थ्य] से चन्द्रलोक उत्पन्न हुआ, अर्थात् चन्द्रमा से मनन शक्ति और पदार्थ पुष्टि होती है ॥ विशेषः-(२) (अग्निर्यज्ञम्) यह ऋग्वेद १०।५२।४ के उत्तरार्ध की प्रतीक है जो इस प्रकार है "अग्निर्विद्वान् यज्ञं नः कल्पयाति पञ्चयामं त्रिवृतं सप्ततन्तुम्" अर्थात् विद्वान् अग्नि [प्रकाशमान परमात्मा] हमारे लिये (पञ्चयामम्) [प्राण, अपान, व्यान, उदान, और समान इन] पाँच प्राणों से चलने वाले (त्रिवृतम्) [सत्त्व रज और तम इन तीन गुणों से प्रत्येक] तिगुने किये हुये (सप्ततन्तुम्) [तीन काल, तीन लोक अर्थात् सृष्टि स्थिति प्रलय और एक जीवात्मा इन] सात तन्तु [विस्तार] वाले (यज्ञम्) यज्ञ [संयोग से बने हुये संसार] को (कल्पयाति) बनाता है ॥ विशेषः-(३) पुरुषसूक्त अथर्ववेद १९।६।१५, ऋग्वेद १०।९०।१५ और यजुर्वेद ३१।१५। में इस प्रकार वर्णन है-"सप्तास्यासन् परिधयस्त्रिः सप्त समिधः कृताः" सात [तीन काल, तीन लोक अर्थात् सृष्टि स्थिति प्रलय और एक जीवात्मा] इस [संसार रूप यज्ञ] के घेरे [के समान] थे, और तीन बार सात [इक्कीस अर्थात् पाँच सूक्ष्मभूत, पाँच स्थूलभूत, पाँच ज्ञानेन्द्रिय, पाँच कर्मेन्द्रिय और एक अन्तःकरण] समिधायें किये गये हैं ॥ विशेषः-(४) "सप्त स्तुत्याः सप्त च......." यह श्लोक आगे है। गोपथ पू० ५। २५ वहीं इसका अर्थ किया जायगा ॥ जीवात्मभिश्च सह विस्तारवन्तम् (एकविंशतिसंस्थम्) पञ्च सूक्ष्मभूतानि पञ्च स्थूलभूतानि पञ्च ज्ञानेन्द्रियाणि पञ्च कर्मेन्द्रियाणि, एकम् अन्तःकरणं चेति, एभिः सह सम्यक् स्थितम् (यज्ञम्) यजयाचयत० (पा० ३।३।६०) यज देवपूजा- सङ्गतिकरणदानेषु-नङ् । संगत्या संयोगेन कृतं संसारम् (प्राक्रोडितः) प्र-आङ् + क्रुड निमज्जने-क्तः । अङ्के गतः । क्रोडपत्रीयः । न्यूनतापूरकः ॥

कण्डिका १३ ॥

२६ गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० १ । क० १३ ॥ कण्डिका १३ ॥ तमाहरत् येनायजत तस्याग्निर्होताऽऽसीत्, वायुर्ध्वर्युः, सूर्य्य उद्गाता, चन्द्रमा ब्रह्मा, पर्जन्यः सदस्यः, ओषधिवनस्पतयश्चमसाः, अध्वर्य्यवो विश्वेदेवा होत्रका, अथर्वाङ्गिरसो गोप्तारस्तं ह स्मौतमेवं विद्वांसः पूर्वे श्रोत्रिया यज्ञं ततं सावसाय ह स्माहेत्यभिव्रजन्ति, मा नोऽयं घर्म उद्यतः प्रमत्तानाममृताः प्रजाः प्रसाक्षीदिति, तान् वा एतान् परिरक्षकान् सदःप्रसर्पकानित्याचक्षते दक्षिणा- समृद्धांस्तदु ह स्माह प्रजापतिर्यद्धै यज्ञेऽकुशला ऋत्विजो भवन्त्यचरितिनो ब्रह्म- चर्यमपराग्या वा तद्वै यज्ञस्य विरिष्टमित्याचक्षते । यज्ञस्य विरिष्टमनु यजमानो विरिष्यते, यजमानस्य विरिष्टमन्वृत्विजो विरिष्यन्त, ऋत्विजां विरिष्टमनु दक्षिणा विरिष्यन्ते, दक्षिणानां विरिष्टमनु यजमानः पुत्रपशुभिर्विरिष्यते, पुत्रपशूनां, विरिष्टमनु यजमानः स्वर्गेण लोकेन विरिष्यते, स्वर्गस्य लोकस्य विरिष्टमनु तस्यार्द्धस्य योगक्षेमो विरिष्यते, यस्मिन्नर्द्धे यजन्त इति ब्राह्मणम् ॥ १३ ॥ कण्डिका १३ ॥ ब्रह्मयज्ञ और उसकी त्रुटि में अनिष्ट फल ॥ (तम् आहरत्) उस [पदार्थ] को वह [परमात्मा] लाया (येन अयजत) जिससे उसने यज्ञ किया । (तस्य) उस [यज्ञ] का (अग्निः) अग्नि [बिजली] (होता) होता [हवन करने वाला] (आसीत्) हुआ, (वायुः) वायु [प्राण वा जीवन वायु] (अध्वर्युः) अध्वर्यु [अहिंसा चाहने वाला याजक], (सूर्य्यः) सूर्य प्रेरक प्रकाशमान लोक] (उद्गाता) उद्गाता [वेदों का उत्तम गानेवाला], (चन्द्रमाः) चन्द्रलोक [आनन्द कारक लोक] (ब्रह्मा) ब्रह्मा [बढ़ा हुआ सब वेद जानने वाला याजक], (पर्जन्यः) सींचने वाला मेघ (सदस्यः) सदस्य [भूल सुधारने वाला] (ओषधिवनस्पतयः) सोमलता आदि ओषधि और वनस्पतियां (चमसाः) चमचे [यज्ञ पात्र], (अध्वर्यवः) अहिंसा चाहनेवाले (विश्वेदेवाः) विश्वेदेवा [सब दिव्य पदार्थ] (होत्रकाः) होत्रक लोग [सहायक होता जन], (अथर्वाङ्गिर- रसः) अथर्वाङ्गिरा [निश्चल ब्रह्म के वेद मन्त्र] (गोप्तारः) गोप्ता [रक्षक हुए]। (तम्) उस [प्रलय में वर्तमान] (ह स्म) अवश्य ही (एतम्) इस [सृष्टि में वर्तमान] (एवम्) व्यापक ब्रह्म को (विद्वांसः) जानने हारे (पूर्वे) पहिले (श्रोत्रियाः) वेद पढ़ने वाले लोग (ततम्) फैले हुए (यज्ञम्) यज्ञको (सावसाय = सह अवसाय) एक साथ पूरा कर के (अभि व्रजन्ति) सब ओर जाते हैं (ह स्म आह) अवश्य ही वह [ब्रह्म ज्ञानी] कहता है (अयम् उद्यतः घर्मः) यह सिद्ध किया हुआ यज्ञ (नः) हम (अमृताः) न मरी हुई [पुरुषार्थी] (प्रजाः) प्रजाओं को (प्रमत्तानाम्) प्रमादियों [चूकने वालों] १३-(अध्वर्युः) अध्वानं सत्पथं रातीति । अध्वन्+रा दाने-कः । यद्वा न ध्वरति कुटिलीकरोति हिनस्तीति वा । न+ध्वृ कुटिलीकरणे-अच् । अध्वर इति यज्ञनाम ध्वरतिर्हिंसाकर्मा तत् प्रतिषेधः-निरु० १।८। मृगम्वादयश्च (उ० १ । ३७) अध्वर + या प्रापणे-कुः । यद्वा सुप आत्मनः क्यच्

गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० १ । क० १३ ॥ २७ में ( मा प्रसाक्षीत् इति ) न मिलावे । ( तान् ) उन [ प्रलय में वर्तमान ] ( वै ) निश्चय करके ( एतान् ) इन [ सृष्टिकाल में वर्तमान ] ( सदः प्रसर्पकान् ) सभा [ यज्ञ ] में आने वाले ( परिरक्षकान् ) बड़े रक्षको को ( दक्षिणासमृद्धान् ) दक्षिणा [ प्रतिष्ठादान ] से परिपूर्ण ( आचक्षते इति ) वे लोग बताते हैं-( तत् उ ह स्म ) यह अवश्य ही ( प्रजापतिः ) प्रजापति [ प्रजापालक परमात्मा ] ( आह ) कहता है । [ और यह भी वह कहता है ] ( यत् वै ) जब ही ( यज्ञे ) यज्ञ में ( अकुशलाः ) अयोग्य ( ब्रह्मचर्य्यम् ) ब्रह्मचर्य ( इन्द्रियों को वश में रखना और वेदों का पढ़ना आदि तप ] ( अचरितिनः ) न करने वाले ( वा ) अथवा ( अप- राग्याः ) बड़े रागी ( ऋत्विजः ) ऋत्विज लोग ( भवन्ति ) होते हैं, ( तत् वै ) तब ही ( यज्ञस्य विरिष्टम् ) यज्ञ का नाश होता है-( इति आचक्षते ) ऐसा लोग कहते हैं । ( यज्ञस्य विरिष्टम् अनु ) यज्ञ के नाश के साथ ( यजमानः ) यजमान ( विरिष्यते ) नष्ट हो जाता है । ( यजमानस्य विरिष्टम् अनु ) यजमान के नाश के साथ ( ऋत्विजः ) ऋत्विज [ याजक लोग ] ( विरिष्यन्ते ) नष्ट हो जाते हैं, ( ऋत्विजाम् विरिष्टम् अनु ) ऋत्विजों के नाश के साथ ( दक्षिणाः ) दक्षिणार्यें ( विरिष्यन्ते ) नष्ट हो जाते हैं, ( दक्षिणानाम् विरिष्टम् अनु ) दक्षिणाओं के नाश के साथ ( यजमानः ) यजमान ( पुत्रपशुभिः ) पुत्र और पशुओं सहित ( विरिष्यते ) नष्ट हो जाता है. ( पुत्रपशूनां विरिष्टम् अनु ) पुत्रों और पशुओं के नाश के साथ ( यजमानः ) यजमान ( स्वर्गेण लोकेन ) स्वर्ग लोक से ( विरिष्यते ) नष्ट हो जाता है ( स्वर्गस्य लोकस्य विरिष्टम् अनु ) स्वर्ग लोक के नाश के साथ ( तस्य ) ( पा० ३ । १ । ८ ) अध्वर--क्यच् । क्याच् छन्दसि ( पा० ३ । २ । १७० ) उप्रत्ययः, अलोपः । अध्वर्यु रध्वर्यु रध्वरं युनक्त्यध्वरस्य नेताऽध्वरं कामयत इति वा-निरु० १ । ८, अहिंसाकामः । याजकः । ब्रह्मा-बृं हेर्नोटेश्च ( उ० ४ । १४६ ) बृंहि वृद्धौ--मनिन्, नस्य अकारः । ब्रह्मणौ जाते जाते विद्यां वदति ब्रह्मा सर्वविद्यः सर्वं वेदितुमर्हति, ब्रह्मा परिवृढः श्रुततो ब्रह्म परिवृढं सर्वतः--निरु० १ । ८, सर्ववेद- वेत्ता । सर्वनायको याजकः ( होत्रकाः ) हुयामाश्रुभसिभ्यस्त्रन् ( उ० ४ । १६८ ) हु दानादानयोः-त्रन्, ततः कन् । टाप् । होत्राभ्यश्छः ( पा० ५ । १ । १३५ ) होत्रा- शब्द ऋत्विगवाची स्त्रीलिङ्गः । बहुवचनाद् विशेषग्रहणम् । सहायकहोतारः । ( अथर्वाङ्गिरसः ) अथर्वणो निश्चलग्रह्मणो वेदमन्त्राः ( गोप्तारः ) रक्षकाः ( विद्वांसः ) ज्ञानवन्तः (श्रोत्रियः) श्रोत्रियश्छन्दोऽधीते (पा० ५ । २ । ८४ ) छन्दस् + घन् । वेदाध्येतारः । सावसाय = सह + अव + षो अन्तर्कर्मणि-ल्यप् । समाप्य (उद्यतः) उत् + यम्--क्तः । सिद्धः । प्रस्तुत: ( घर्मं ) घर्मं ग्रीष्मं ( उ० १ । १४९ ) घृ क्षरण- दीप्त्योः--मक् । यज्ञः-निघ० ३ । १७ । (अमृताः) न मृताः । पुरुषार्थयुक्ताः । ( प्रमत्ता- नाम् ) प्रमादिनां मध्ये (मा) निषेधे (प्रसाक्षीत्) प्र+षच समवाये-लुङ् चकारस्य ककारः । असाक्षीत् । संगमयेत् ( ब्रह्मचर्य्यम् ) ब्रह्म + चर + गतौ-यत् । आत्म- निग्रहवेदाध्ययनादितपः (अचरितिनः) न + चरित-इनिः । अकुर्वाणः (अपराग्याः)

कण्डिका १४ ॥

२८ गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० १ । क० १४ ॥ उसकी ( अर्द्धस्य ) ऋद्धि [ सम्पत्ति ] का ( योगक्षेमः ) योगक्षेम [ पाने योग्य का पाना और पाये हुये का बचाना ] ( विरिष्यते ) नष्ट हो जाता है ( यस्मिन् अर्द्धे ) जिस सम्पत्ति में ( यजन्ते ) लोग यज्ञ करते हैं-( इति ब्राह्मणम् ) यह ब्राह्मण [ वेद ज्ञान ] है ॥ १३ ॥ भावार्थ.--ब्रह्मज्ञानियों का विचार है कि ब्रह्म यज्ञ अर्थात् संसार की सृष्टि अवस्था में अग्नि, वायु, सूर्य, चन्द्र आदि याजक माने हैं । यदि वे अपना अपना काम ठीक ठीक न करें तो सारी सृष्टि नष्ट हो जावे और यजमान अर्थात् ईश्वर भी कृतकृत्य न होवे ॥ १३ ॥ कण्डिका १४ ॥ तं ह स्मैतमेवं विद्वांसं ब्रह्माणं यज्ञविरिष्टी वा यज्ञविरिष्टिनो वेत्युपा- धावेरन् नमस्ते अस्तु भगवन् यज्ञस्य नो विरिष्टं सन्धेहीति, तद्यत्रैव विरिष्टं स्यात्तत्राग्नीनुपसमाधाय शान्त्युदकं कृत्वा पृथिव्यै श्रोत्रायेति त्रिरैवाग्नीन् सम्प्रो- क्षति, त्रिः पर्युक्षति, त्रिः कारयमाणमाचामयति च, सम्प्रोक्षति च, यज्ञवास्तु च सम्प्रोक्ष्यत्यथापि वेदानां रसेन यज्ञस्य विरिष्टं सन्धीयते, तद्यथा लवणेन सुवर्णं सन्दध्यात् सुवर्णेन रजतं रजतेन, लोहं लोहेन, सीसं सीसेन, एष्वेवमेवास्य यज्ञस्य विरिष्टं सन्धीयते, यज्ञस्य सन्धितिमनु यजमानः सन्धीयते, यजमानस्य सन्धितिमन्वृत्विजः सन्धीयन्ते, ऋत्विजां सन्धितमनुदक्षिणाः सन्धीयन्ते दक्षिणानां सन्धितमनु यजमानः पुत्रपशुभिः सन्धीयते, पुत्रपशूनां सन्धितिमनु यजमानः स्वर्गेण लोकेन सन्धीयते, स्वर्गस्य लोकस्य सन्धितिमनु तस्यार्द्धस्य योगक्षेमः सन्धीयते, यस्मिन्नर्द्धे यजन्त इति ब्राह्मणम् ॥ १४ ॥ कण्डिका १४ ॥ यज्ञ के दोष निवारण से इष्टफल की प्राप्ति ॥ ( तम् ) उस ( ह स्म ) अवश्य ही ( एतम् ) इस ( एवम् ) ऐसे [ अनबूझ ] ( विद्वांसम् ) विद्वान् ( ब्रह्माणम् ) ब्रह्मा [ यज्ञनायक ] को ( यज्ञविरिष्टी ) यज्ञ नाश करने वाला [ ब्रह्मा ] है ( वा वा ) अथवा ( यज्ञविरिष्टिनः ) यज्ञ नाश करने वाले [ सब याजक ] हैं ( इति उपाधौ ) इस उपनाम में ( एरन् ) चलावें । ( नमस्ते अस्तु भगवन् यज्ञस्य नो विरिष्टं सन्धेहि इति ) हे भगवन् तेरे लिए नमस्कार हो, हमारे यज्ञ के दोष को सुधार दे [ यह वाक्य बोले ] । ( तत् यत्र एव ) सो जहाँ ही अप + राग-यत् । अत्यन्तरागिणः । अतिलोभिनः । ( विरिष्टम् ) वि + रिष हिंसायाम्-क्तः । विनाशम् ( अनु ) अनुसृत्य ( अर्द्धस्य ) ऋधु वृद्धौ--घञ् । ऋद्धेः सम्पत्तेः ( योगक्षेमः ) योगेन युक्तः क्षेमो योगक्षेमः । योगः प्राप्यस्य प्रापणं क्षेमः प्राप्तस्य रक्षणं तदुभयः । ब्राह्मणम्-ब्रह्म--अण् । ब्रह्मणो ज्ञानम् ॥ १४-( एवम् ) पूर्वोक्तप्रकारम् । अज्ञानिनम् ( यज्ञविरिष्टी ) यज्ञ + विरिष्ट-इनिः । यज्ञदूषकः ( उपाधौ ) उप + आ + धा-किः । नामचित्ते ।

गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० १ । क० १४ ॥ २९ (विरिष्टं स्यात्) दोष होवे (तत्र अग्नीन् उपसमाधाय) वहां अग्नियों को ठीक करके (शान्त्युदकं कृत्वा) शान्ति जल [शंनो देवीरभिष्टय आपो भवन्तु पीतये। शं योरभिस्रवन्तु नः (अथर्व० १ । ६ । १) इस मन्त्र के साथ आचमन आदि के लिए शान्ति जल] करके ('पृथिव्यै श्रोत्रायेति) पृथिव्यै श्रोत्राय० इत्यादि [अथर्व० ६ । १० । १ मन्त्र से] (त्रिः एव) तीन बार ही (अग्नीन्) अग्नियों को (सम्प्रोक्षति) [घृत से] भली प्रकार सींचे (त्रिः) तीन बार (पर्युक्षति) सब ओर से सींचे, (च) और (कारयमाणम्) कर्म कराने वाले को (आचामयति) आचमन करावे (च) और (सम्प्रोक्षति) [जल से] भले प्रकार सींचे, (च) और (यज्ञवास्तु) यज्ञशाला को (सम्प्रोक्षति) भले प्रकार सींचे । (अथ अपि) तब ही (वेदानां रसेन) वेदों के रस [ध्वनि] से (यज्ञस्य विरिष्टम्) यज्ञ का दोष (सन्धीयते) सुधर जाता है । (तत् यथा) सो जैसे (लवणेन) लवण [खार] के साथ, (सुवर्णं सुवर्णेन) सोने को सोने से, (रजतं रजतेन) चांदी को चांदी से, (लोहं लोहेन) लोहे को लोहे से (सीसं सीसेन) सीसा [धातु विशेष] को सीसे से (सन्दध्यात्) जोड़े, (एषु) इन [कर्मों में] (एवम् एव) ऐसे ही (अस्य यज्ञस्य विरिष्टम्) इस यज्ञ का दोष (सन्धीयते) सुधर जाता है। (यज्ञस्य सन्धितिम् अनु) यज्ञ के सुधार के साथ (यजमानः सन्धीयते) यजमान सुधर जाता है । (यजमानस्य सन्धितिम् अनु) यजमान के सुधार के साथ (ऋत्विजः सन्धीयन्ते) ऋत्विज सुधर जाते हैं। (ऋत्विजां सन्धितिम् अनु) ऋत्विजों के सुधार के साथ (दक्षिणाः सन्धीयन्ते) दक्षिणायें सुधर जाती हैं। (दक्षिणानां सन्धितिम् अनु) दक्षिणाओं के सुधार के साथ (यजमानः) यजमान (पुत्रपशुभिः सन्धीयते) पुत्रों और पशुओं सहित सुधर जाता है। (पुत्रपशूनां सन्धितिम् अनु) पुत्रों और पशुओं के सुधार के साथ (यजमानः) यजमान (स्वर्गेण लोकेन सन्धीयते) स्वर्ग लोक के साथ सुधर जाता है। (स्वर्गस्य लोकस्य सन्धितिम् अनु) स्वर्ग लोक के सुधार के साथ (तस्य) उस [यजमान] को (ऋद्धस्य) ऋद्धि [सम्पत्ति] का (योगक्षेमः) योगक्षेम [पाने योग्य का पाना और पाये हुये का बचाना] (सन्धीयते) सुधर जाता है, (यस्मिन् ऋद्धे) जिस सम्पत्ति में (यजन्ते) वे यज्ञ करते हैं, (इति ब्राह्मणम्) यह ब्राह्मण [वेद ज्ञान] है ॥ १४ ॥ उपनाम्नि (एरन्) ईर गतौ—लुङ्, आर्षरूपं लोडर्थे। ऐरयन्। प्रेरयन्तु (उप- समाधाय) यथाविधि समाहितान् कृत्वा (त्रिः) द्वित्रिचतुर्भ्यः सुच् (पा० ५ । ४ । १८) त्रि—सुच् । त्रिवारम् (सम्प्रोक्षति) उक्ष सेचने । घृतेन यथाविधि सिंचति (कारयमाणम्) कारयतेः—शानच् । कर्मकारयितारम् (रसेन) रस शब्दे आस्वादने च—अच् । रसा नदी रमतेः शब्दकर्मणः—निरु० ११ । २५ । रसो वाङ्नाम—निघ० १ । ११ । रसनेन ध्वनिना (लवणेन) लूञ् छेदने—ल्युट् । क्षारविशेषेण (सन्दध्यात्) संयोजयेत् (सन्धितिम्) सुधितवसुधि- तनेमधितधिष्वधिषीय च (पा० ७ । ४ । ४५) अत्र 'क्तिन्यपि दृश्यते" इति उक्तत्वात् सम्+दधातेः—क्तिन्, इत्त्वं च । संहितिम्। संयोगम् । मेलनम् ।

कण्डिका १५ ॥

३० गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० १ । क० १५ ॥ भावार्थः—जहां ऋत्विज् लोग विद्वान् क्रियाकुशल होते हैं, वहां यज्ञ की समाप्ति उत्तमता से होती है और सब यजमान तथा ऋत्विजों के आनन्द और सम्पत्ति बढ़ते हैं ॥ १४ ॥ कण्डिका १५ ॥ तदुह स्माहाथर्वा देवो विजानन्यज्ञविरिष्टानन्दानित्युपशमयेरन् यज्ञे प्रायश्चित्तिः क्रियतेऽपि च यदु बह्विव यज्ञे विलोमः क्रियते न चैवास्य काचनार्त्ति- र्भवति न च यज्ञविष्कन्धमुपयात्यपहन्ति पुनर्मृत्युमपात्येति पुनराजातिं कामचारो- ऽस्य सर्वेषु लोकेषु भाति य एवं वेद यश्चैवं विद्वान् ब्रह्मा भवति यस्य चैवं विद्वान् ब्रह्मा दक्षिणतः सदोऽध्यास्ते यस्य चैवं विद्वान् ब्रह्मा दक्षिणत उदङ्मुख आसीनो यज्ञ आज्याहुतीर्जुहोतीति ब्राह्मणम् ॥ १५ ॥ कण्डिका १५ ॥ यज्ञ की सफलता का लाभ ॥ (तत् उ ह स्म) यह ही निश्चय करके (विजानन्) विज्ञानी, (देवः) देव [ प्रकाशमान वा विजयी ] (अथर्वा) अथर्वा [ निश्चल ब्रह्म ] (आह) कहता है (यज्ञविरिष्टानन्दानि) यज्ञ के दोषों के विघ्नों को (उपशमयेरन् इति) शान्त करें। [इस लिये] (यज्ञे) यज्ञ में (प्रायश्चित्तिः) प्रायश्चित्त [पाप दूर करने के लिये तप आदि कर्म ] (क्रियते) किया जाता है, (अपि च) और भी (यत् उ बहु इव) जो कुछ बहुत सा (विलोमः) उलट पुलट (क्रियते) किया जाता है, (अस्य च) उसकी भी (एव) निश्चय करके (काचन आर्त्तिः) कोई भी पीड़ा (न भवति) नहीं होती (च न) और न (यज्ञविष्कन्धम्) यज्ञ के पतन को (उपयाति) वह पाता है। (पुनः मृत्युम् अपहन्ति) फिर वह मृत्यु को हटा देता है, (पुनः आजातिम् अपात्येति) और फिर वह अल्प जीवन को लांघ जाता है [दीर्घ आयु कर लेता है]। (अस्य) उस [मनुष्य] का (कामचारः) अपनी इच्छा से विचरना (सर्वेषु लोकेषु) सब लोकों में (भाति प्रकाशित होता है, (यः) जो (एवम्) ऐसा (वेद) जानता है, (च यः) और जो (एवम्) ऐसा (विद्वान्) जानने वाला (ब्रह्मा) ब्रह्मा [सब वेद जानने वाला यज्ञनायक] (भवति) होता है, (यस्य च) और जिस [मनुष्य] का (एवं विद्वान्) ऐसा जानने वाला (ब्रह्मा) ब्रह्मा (दक्षिणतः) दाहिनी ओर को (सदः अध्यास्ते) शाला में बैठता है, (यस्य च) १५—(यज्ञविरिष्टानन्दानि) यज्ञविरिष्ट+नञ्+तुनदि समृद्धौ संतोषे च— अच्। यज्ञस्य दोषाणाम् अनन्दानि विघ्नान् (उपशमयेरन्) शान्तानि कुर्वन्तु (प्रायश्चित्तिम्) प्रायस्य चित्तिचित्तयोः (वा० पा० ६।१।१५७) प्राय+चिती सञ्ज्ञाने—क्तिन्, सुडागमः। प्रायः पापं विजानीयाच्चित्तं तस्य विशोधनम्। पाप- क्षयसाधन तप आदिकम् (विलोमः) विपरीतव्यवहारः (आर्त्तिः) आङ्+ऋ हिंसाने गतो च—क्तिन्। पीडा (यज्ञविष्कन्धम्) यज्ञ+वि+ष्कन्द शोषणे गत्यां च—घञ्, षश्चान्तादेशः। यज्ञस्य शोषणं पतनम् (उपयाति) प्राप्नोति यजमानः।

कण्डिका १६ ।।

गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० १ । क० १६ ॥ ३१ और जिस का ( एवं विद्वान् ) ऐसा जानने वाला ( ब्रह्मा ) ब्रह्मा ( दक्षिणतः ) दाहिनी ओर को ( उदङ्मुख आसीनः) उत्तर मुख बैठा हुआ ( यज्ञे ) यज्ञ में ( आज्याहुतीः ) घी की आहुतियां (जुहोति ) देता है, ( इति ब्राह्मणम् ) यह ब्राह्मण [ ब्रह्म ज्ञान ] है ।। १५ ।। भावार्थः--जब ब्रह्मा सर्ववेदवेत्ता और कर्मकुशल होता है, तब यजमान का यज्ञ सफल होता है ।। १५ ।। कण्डिका १६ ।। ब्रह्म ह वै ब्रह्माणं पुष्करे ससृजे, स खलु ब्रह्मा सृष्टश्चिन्तामापेदे केना- हमकेनाक्षरेण सर्वांश्च कामान् सर्वांश्च लोकान् सर्वांश्च देवान् सर्वांश्च वेदान् सर्वांश्च यज्ञान् सर्वांश्च शब्दान् सर्वांश्च व्युष्टीः सर्वाणि च भूतानि स्थावर- जङ्गमान्यनुभवेयमिति स ब्रह्मचर्य्यमचरत् । स ओमित्येतदक्षरमपश्यद् द्विवर्णञ्च- तुमार्त्रं सर्वव्यापि सर्वविभवयातयामं ब्रह्म ब्राह्मीं व्याहृतिं ब्रह्मदैवतं तथा सर्वांश्च कामान् सर्वांश्च लोकान् सर्वांश्च देवान् सर्वांश्च वेदान् सर्वांश्च यज्ञान् सर्वांश्च शब्दान् सर्वांश्च व्युष्टीः सर्वाणि च भूतानि स्थावरजङ्गमान्यन्वभवत्तस्य प्रथमेन वर्णेनापस्नेहंश्चान्वभवत्तस्य द्वितीयेन वर्णेन तेजो ज्योतींष्यन्वभवत् ।। १६ ।। कण्डिका १६ ॥ ब्रह्मा का ब्रह्मचर्य, ओम् जगत् की सृष्टि ॥ ( ब्रह्मा ह वै ) ब्रह्म ने निश्चय करके ( ब्रह्माणम् ) ब्रह्मा [ अपने सामर्थ्य विशेष ] को ( पुष्करे ) आकाश में ( ससृजे ) उत्पन्न किया । (सः खलु ब्रह्मा सृष्टः ) वह भी ब्रह्मा उत्पन्न होकर ( चिन्ताम् आपेदे ) चिन्ता को प्राप्त हुआ-( अहम् ) मैं ( केन एकेन अक्षरेण ) कौन से एक अक्षर [ अविनाशी ब्रह्म ] से ( सर्वान् च कामान् ) सब ही कामनाओं, (सर्वान् च लोकान् ) और सब लोकों, (सर्वान् च देवान् ) और सब दिव्य पदार्थों, (सर्वान् च वेदान् ) और सब वेदों, ( सर्वान् च यज्ञान् ) और सब यज्ञों [ देवपूजा संगतिकरण और दान ] ( सर्वान् च शब्दान् ) और सब शब्दों (सर्वाः च व्युष्टीः ) और सब विविध बस्तियों, ( सर्वाणि च स्थावरजङ्गमानि भूतानि ) सब स्थावर और जङ्गम सत्ताओं को ( अनुभवेयम् इति ) बनाऊँ । (सः ब्रह्मचर्य्यम् अचरत् ) ( अपहन्ति ) हन हिंसागत्योः । दूरे गमयति ( अपात्येति ) अप + अति + इण् गतौ-लट् । उल्लङ्घ्य गच्छति ( आजातिम् ) आङ् ईषदर्थे । अल्पजीवनम् । ( कामचारः ) स्वेच्छागमनम् ॥ १६--(पुष्करे) पुषः कित् (उ० ४ । ४) पुष्यतेः करन् कित् । पुष्करमन्तरिक्षं पोषति भूतानि-निरु० ५ । १४ । अन्तरिक्षे । अवकाशे (व्युष्टीः) वि + वस निवासे- क्तिन् । विविधवसतीः (भूतानि) भू सत्तायां-क्तः। सत्तामात्राणि (अनुभवेयम्) अनु-भू सत्तायाम् । कुर्याम् । उत्पादयेयम् (ब्रह्मचर्य्यम्) क० १३ । ओम्-क० ५ (अयातयाम- ब्रह्म) न + या प्रापणे-क्तः । अस्तिस्तुसुहु० (उ० १ । १४०) या प्रापणे-मन् । यद्वा यम उपरमे--वन् । न यातो गतो यामः समयो यस्मात् तेन तथामूतेन ब्रह्मणा युक्तम् ।

कण्डिका १७ ॥

३२ गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० १ । क० १७ ॥ उसने ब्रह्मचर्य्य [इन्द्रियों को वश में रखना और वेदों को पढ़ना आदि तप] किया। (सः) उसने (ओम् इति एतत् अक्षरम्) ओम् इस अक्षर [कण्डिका ५] (द्विवर्णम्) दो वर्ण वाले, (चतुर्मात्रम्) चार मात्रा वाले, (सर्व्वव्यापि) सर्वव्यापक, (सर्वविभु) सर्वशक्तिमान्, (अयातयामब्रह्म) निर्विकार ब्रह्म वाले, (ब्राह्मीं व्याहृतिम्) ब्रह्म की व्याहृति. (ब्रह्मदैवतम्) ब्रह्म देवता वाले को (अपश्यत्) देखा। (तया) उस [ओम् व्याहृति] से (सर्वान् च कामान्) सब कामनाओं, (सर्वान् च लोकान्) और सब लोकों ' (सर्वान् च देवान्) और सब दिव्य पदार्थों, (सर्वान् च वेदान्) और सब वेदों, (सर्वान् च यज्ञान्) और सब यज्ञों [देवपूजा संगतिकरण दान], (सर्वान् च शब्दान्) और सब शब्दों (सर्वाः च व्युष्टीः) और सब विविध वसतियों, (सर्वाणि च स्थावरजङ्गमानि भूतानि) और सब स्थावर जङ्गम सत्ताओं को (अन्वभवत्) उस [ब्रह्म] ने बनाया। (तस्य) उस [ओम्] के (प्रथमेन वर्णेन) पहिले वर्ण [अर्थात् ओकार] से (आपः स्नेहः च.) व्यापक जल और चिकनाई को (अन्वभवत्) उसने बनाया। (तस्य द्वितीयेन वर्णेन) उसके दूसरे वर्ण [अर्थात् मकार] से (तेजः) तेज [पराक्रम] और (ज्योतींषि) ज्योतियों [प्रकाशमान पदार्थों] को (अन्वभवत्) उसने बनाया ॥ १६ ॥ भावार्थः—ब्रह्म, ब्रह्मा और ओम् परमात्मा के नाम हैं, उसने अपने सामर्थ्य से सब सृष्टि को बनाया है ॥ १६ ॥ कण्डिका १७ ॥ तस्य प्रथमया स्वरमात्रया पृथिवीमग्निमोषधिवनस्पतीन् ऋग्वेदं भूरिति व्याहृतिर्गायत्रं छन्दस्त्रिवृतं स्तोमं प्राचीं दिशं वसन्तमृतुं वाचमध्यात्मं जिह्वां रसमितीन्द्रियाण्यन्वभवत् ॥ १७ ॥ कण्डिका १७ ॥ ओम् की पहिली स्वर मात्रा से पृथिवी आदि की उत्पत्ति (तस्य) उस [ओम्] की (प्रथमया स्वरमात्रया) पहिली स्वर मात्रा [अकार] से (पृथिवीम्, अग्निम् ओषधिवनस्पतीन्) पृथिवी, अग्नि, ओषधियों, वनस्पतियों, (ब्राह्मीम्) ब्रह्मन्—अण्, ङीप्, टिलोपः। ब्रह्मसम्बन्धिनीम् (ब्रह्मदैवतम्) स्वार्थे अण्। ब्रह्मदेवतायुक्तम् (अन्वभवत्) अनुभूतवान्। अकरोत् (आपः स्नेहः च) सुपां सुलुक० (पा० ७।१।३९) द्वितीयार्थे प्रथमा। अपो व्याप्तानि जलानि स्नेहं च। (तेजः) तिज निशाने वा तेज निशाने पालने च—असुन्। उष्णस्पर्श- युक्तं द्रव्यभेदम्। प्रभावम्। पराक्रमम्, वीर्य्यम् (ज्योतींषि) द्युतेरसिन्नादेश्च जः (उ० १। ११०।) द्युत दीप्तौ—इसिन् दस्य जः। दीप्यमानान् पदार्थान् ॥ १७—'गायत्रम्) अमिनक्षियजि० (उ० ३। १०५) गै शब्दे—अत्रन्, स च णित्। आतो युक् चिण्कृतोः (पा० ७। ३।३३) इति युक्। गायत्र गायतेः

कण्डिका १८

गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० १ । क० १८ ३३ (ऋग्वेदम्) ऋग्वेद [पदार्थों को गुण प्रकाशक विद्या] (भूः इति) भूः [सर्वाधार परमात्मा है] (व्याहृतिम्) व्याहृति, (गायत्रम्) गाने योग्य (छन्दः) आनन्द- दायक वा पूजनीय कर्म, (त्रिवृतम्) [परमेश्वर के कर्म उपासना और ज्ञान] तीन के साथ वर्तमान (स्तोमम्) स्तुति योग्य व्यवहार, (प्राचीं दिशम्) पूर्व वा सम्मुख वाली दिशा, (वसन्तम् ऋतुम्) वसन्त ऋतु, (अध्यात्मम्) आत्मा के जताने वाला यन्त्र [अर्थात्] (वाचम्) वाणी, (जिह्वाम्) जीभ, और (रसम् इति) रस [चखने का सामर्थ्य] (इन्द्रियाणि) इन्द्रियों [ज्ञान और कर्म के साधनों] को (अन्वभवत्) उस [ब्रह्मा] ने बनाया ॥ १७॥ भावार्थः-परमेश्वर ने अपने सामर्थ्य से पृथिवीं आदि को बनाया है ॥ १७॥ विशेषः-कण्डिका १६ से २१ तक का मिलान कण्डिका ५ ६ से करने से ज्ञात होता है कि ब्रह्मा ने ही सबको रचा है ॥ कण्डिका १८ तस्य द्वितीयया स्वरमात्रयाऽन्तरिक्षं वायुं यजुर्वेदं भुव इति व्याहृतिं त्रै- ष्टुभं छन्दः पञ्चदशं स्तोमं प्रतीचीं दिशं ग्रीष्ममृतुं प्राणमध्यात्मन्नासिके गन्ध- घ्राणमितीन्द्रियाण्यन्वभवत् ॥ १८ ॥ कण्डिका १८ ॥ ओम् की दूसरी स्वरमात्रा से वायु आदि की उत्पत्ति ॥ (तस्य) उस [ओम्] की (द्वितीयया स्वरमात्रया) दूसरी स्वर मात्रा [उकार] से (अन्तरिक्षं वायुम्) अन्तरिक्ष, वायु, (यजुर्वेदम्) यजुर्वेद [सत्कर्मों की विद्या], (भुवः इति) भुवः [सर्वव्यापक ब्रह्म है] (व्याहृतिम्) व्याहृति, (त्रैष्टुभम्) तीन [सत्त्व रज और तम] के बन्धन वाले (छन्दः) आनन्ददायक वा पूजनीय कर्म, (पञ्चदशम्) [पांच प्राण अर्थात् प्राण, अपान, व्यान, समान और स्तुतिकर्मणः-निरु० १ । ८ । गानयोग्यम् (छन्दः) चन्देरादेश्च छः (उ० ४ । २१९) चदि आह्लादने-असुन्, चस्य छः। यद्वा छदि संवरणे स्तुतौ च-. असुन् । छन्दति, अर्चतिकर्मा-निघ० ३ । १४ । छन्दांसि छादनात्-निरु० ७। १२। आह्लादकं पूजनीयं वा कर्म (त्रिवृतम्) त्रिभिः परमेश्वरस्य कर्मो- पासनाज्ञानैः सह वर्तमानम् । स्तोमम्-अत्तिस्तुसुहु० (उ० १ । १४०) ष्टुञ् स्तुतौ-मन् । स्तुत्यव्यवहारम् (अध्यात्मम्) अव्ययम् । आत्मानमधिकृत्य ज्ञान- मधिकरणं वा । आत्मनिरूपकं यन्त्रम् (इन्द्रियाणि) इन्द्रियमिन्द्रलिङ्गमिन्द्रदृष्ट- मिन्द्रसृष्टमिन्द्रजुष्टमिन्द्रदत्तमिति वा (पा० ५ । २ । ९३) इन्द्र-घच् । इन्द्रियं धननाम, निघ० २ । १० । इन्द्रस्य ऐश्वर्ययुक्तस्य आत्मनो लिङ्गानि । ऐश्वर्याणि । ज्ञान- कर्मसाधनानि चक्षुरादीनि ॥ १८-(त्रैष्टुभम्) त्रि+ष्टुभ निरोधे-क्विप् । ततोऽण् । त्रयाणां सत्त्व- रजस्तमसां स्तोभनं बन्धं यस्मिन् तत् । (पञ्चदशम्) संख्याऽभ्ययासप्तादशराधिकसंख्याः ३

कण्डिका १९ ॥

३४ गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० १ । क० १९ उदान+पांच इन्द्रिय अर्थात् श्रोत्र, त्वचा, नेत्र, रसना और घ्राण+पांच भूत अर्थात् भूमि, जल, अग्नि, वायु और आकाश ] इन पन्द्रह पदार्थ वाले (स्तोमम्) स्तुति योग्य व्यवहार, (प्रतीचीं दिशम्) पश्चिम वा पीछे वाली दिशा, (ग्रीष्मम् ऋतुम्) ग्रीष्म ऋतु, (अध्यात्मम्) आत्मा के जताने वाले यन्त्र [अर्थात्] (प्राणम्) प्राण वा श्वास, (नासिके) दो नथने, (गन्धघ्राणम् इति) गन्ध सूंघने के सामर्थ्य (इन्द्रि- याणि) इन्द्रियों [ज्ञान और कर्म के साधनों] को (अन्वभवत्) उस [ब्रह्मा] ने बनाया ॥ १८ ॥ भावार्थ:--अन्तरिक्ष, वायु आदि को परमेश्वर ने बनाया है ॥ १८ ॥ कण्डिका १९ ॥ तस्य तृतीयया स्वरमात्रया दिवमादित्यं सामवेदं स्वरिति १व्याहृतिं जागतं छन्दः सप्तदशं स्तोममुदीचीं दिशं वर्षा ऋतुं ज्योतिरध्यात्मं चक्षुषी दर्शनमिती- न्द्रियाण्यन्वभवत् ॥ १९ ॥ कण्डिका १९ ॥ ओम् की तीसरी स्वरमात्रा से सूर्य आदि की रचना ॥ (तस्य) उस [ओम्] की (तृतीयया स्वरमात्रया) तीसरी स्वरमात्रा [ओकार] से (दिवम्) प्रकाश लोक (आदित्यम्) सूर्यमण्डल, (सामवेदम्) सामवेद [मोक्ष- विद्या], (स्वः इति) स्वः [सुखरूप परमात्मा है] (व्याहृतिम्) व्याहृति, (जागतम्) जगत् के हितकारक (छन्दः) आनन्ददायक कर्म, (सप्तदशम्) सत्रहवें [चार दिशा, चार विदिशा, एक ऊपर को और एक नीचे की-दश दिशायें सत्त्व रज और तम, ईश्वर, जीव और प्रकृति इन सोलह के सहित सत्रहवें संसार-का० ५] से संबन्ध वाले (स्तोमम्) स्तुति योग्य व्यवहार, (उदीचीं दिशम्) उत्तर वा बाईं दिशा, (वर्षाः ऋतुम्) वर्षा ऋतु (अध्यात्मम्) आत्मा के जताने वाले यन्त्र [अर्थात्] (ज्योतिः) ज्योति, (चक्षुषी) दो आंख, (दर्शनम् इति) देखने के सामर्थ्य (इन्द्रियाणि) इन्द्रियों [ज्ञान और कर्म के साधनों] को (अन्वभवत्) उस [ब्रह्मा] ने बनाया ॥ १९ ॥ भावार्थ:--सूर्य आदि लोक और अनेक व्यवहार के साधन परमेश्वर ने बनाये हैं ॥ १९ ॥ संख्येये (पा० २ । २ । २१) इति पश्चाधिको दश यत्र ते पञ्चदशाः। बहुव्रीहौ सङ्ख्येये डजबहुगणात् (पा० ५ । ४ । ७३) पञ्चदशन्-डच् । पञ्चप्राणेन्द्रियभूतानि यस्मिन् तत् तथाभूतम् (गन्धघ्राणम्) गन्धग्रहणसामर्थ्यम् ॥ १९-(जागतम् तस्मै हितम् (पा० ५ । १ । ५) जगत्-अण् । संसारहित- करम् । अन्यद्गतम् ॥ १ क. १७, १८, १९ इत्यत्र पुं. सं. 'व्याहृतिः' इति पाठः । सम्पा०

कण्डिका २० ॥

गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० १ । क० २१ ॥ ३५ कण्डिका २० ॥ तस्य वकारमात्रयाऽपश्चन्द्रमसमथर्ववेदनक्षत्राण्योमिति स्वमात्मानं जन- दित्यङ्गिरसामानुष्टुभं छन्दः एकविंशं स्तोमं दक्षिणां दिशं शरदमृतुं मनोऽध्यात्मं ज्ञानं ज्ञेयमितीन्द्रियाण्यन्वभवत् ॥ २० ॥ कण्डिका २० ॥ ओम् की वकार मात्रा से जल आदि की रचना ॥ ( तस्य ) उस [ ओम् ] की ( वकारमात्रया ) वकार [ संप्रसारण से उकार ] मात्रा से ( अपः ) जल, ( चन्द्रमसम् ) चन्द्रमा, ( नक्षत्राणि ) नक्षत्रों [ घूमते हुये तारागणों ], ( अथर्ववेदम् ) अथर्ववेद [ निश्चल ब्रह्म के ज्ञान ], ( ओम् इति स्वम् आत्मानम् ) ओम् इस अपने आत्मा, ( जनत् इति ) जनत् [ उत्पन्न करने वाला ब्रह्म है—कण्डिका ८ ] इस ( अङ्गिरसाम् ) अनेक ज्ञानों के ( आनुष्टुभम् ) निरन्तर स्तुति वाले ( छन्दः ) आनन्ददायक कर्म, ( एकविंशम् ) [ पाँच सूक्ष्मभूत, पाँच स्थूलभूत, पाँच ज्ञानेन्द्रिय, पाँच कर्मेन्द्रिय और एक अन्तःकरण कण्डिका १२ ] इक्कीस से सम्बन्ध वाले ( स्तोमम् ) स्तुति योग्य व्यवहार, ( दक्षिणां दिशम् ) दाहिनी वा दक्षिण दिशा, ( शरदम् ऋतुम् ) शरद् ऋतु, ( अध्यात्मम् ) आत्मा के जताने वाले यन्त्र, [ अर्थात् ] ( मनः ) मन, ( ज्ञानम् ) ज्ञान, ( ज्ञेयम् इति ) ज्ञेय [ जानने योग्य वस्तु ], ( इन्द्रियाणि ) इन्द्रियों [ ज्ञान और कर्म के साधनों ] को ( अन्वभवत् ) उस ब्रह्मा ने बनाया ॥ २० ॥ भावार्थः—परमात्मा ने ही जल आदि सब पदार्थ रचे हैं ॥ २० ॥ कण्डिका २१ ॥ तस्य मकारश्रुत्येतिहासपुराणं वाकोवाक्यं गाथानाराशंसीरुपनिषदोऽ- नुशासनानेति१ वृधत् करद् गृह्णन् महत्तच्छमोमिति व्याहृतीः स्वरशम्यनानास्तन्त्रीः स्वरनृत्यगीतवादित्राण्यन्वभवच्चैत्ररथं दैवतं वैद्युतं ज्योतिर्बार्हतं छन्दस्त्रणवत्- त्रयस्त्रिंशौ स्तोमौ ध्रुवामूर्ध्वां दिशं हेमन्तशिशिरावृतू श्रोत्रमध्यात्मं शब्दश्रवण- मितीन्द्रियाण्यन्वभवत् ॥ २१ ॥ कण्डिका २१ ॥ ओम् से इतिहास पुराण आदि का ज्ञान ॥ ( तस्य ) उस [ ओम् ] की ( मकारश्रुत्या ) मकार के श्रवण से ( इतिहास- पुराणम् ) इतिहास और पुराण [ बड़े लोगों और पुराने लोगों की वृत्तान्त विद्या- २०—( अपः ) आपः कर्माख्यायां ह्रस्वो नुट् च ( उ० ४ । २०८ ) आप्लृ व्याप्तौ—असुन् । अप उदकनाम—निघ० १ । १२ । जलम् ( आनुष्टुभम् ) अनु+ ष्टुभ पूजायाम्—क्विप्, ततोऽण् । स्तोमतिरर्चतिकर्मा–निघ० ३ । १४ निरन्तर- स्तुतियुक्तम् ( एकविंशम् ) एकविंशतिः संख्या यस्मिन् स एकविंशः । बहुव्रीहौ संख्येये डजबहुगणात् ( पा० ५ । ४ । ७३ ) पञ्चसूक्ष्मस्थूलज्ञानेन्द्रियकर्मेन्द्रियान्तःकरणैः सम्बद्धम् ॥ १. वाको वाक्यं गाथा ॰॰॰ऽनुशासनानमिति पू० सं० पाठः स चायुक्तः ॥ सम्पा० ॥

कण्डिका १० ], (वाकः) वाक [ बोलने के सामर्थ्य ], (वाक्य१ गाथानाराशंसोः )

३६ गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० १ । क० २१ ॥ कण्डिका १० ], (वाकः) वाक [ बोलने के सामर्थ्य ], (वाक्य१ गाथानाराशंसोः ) वाक्य [ पदों के मिलान ], गाथा [ गाने योग्य वेदमन्त्र आदि ] और नाराशंसी [ वीर नरों की गुण कथाओं-क० १० विशेषः १ देखो ] (अनुशासनानाम्) अनुशासनों [ शिक्षा वा उपदेशों ] की (उपनिषदः इति) उपनिषदों [ ब्रह्म विद्याओं ] अर्थात् - (वृधत्) वृधत् [ बढ़ती वाला परिपूर्ण ब्रह्म है ], (करत्) करत् [ सृष्टिकर्ता ब्रह्म है ], (गुहत्) गुहत् [ छिपा हुआ, अन्तर्यामी ब्रह्म है ], (महत्) महत् [ पूजनीय ब्रह्म है ] (तत्) तत् [ फैला हुआ ब्रह्म है -पांच महाव्याहृति, क० १०], (शम्) [ शान्ति वाला वा शान्तिकारक ब्रह्म है महाव्याहृति क० ११ ] और (ओम्) ओम् [ सर्वरक्षक ब्रह्म है महाव्याहृति-क० ५] [ इति व्याहृतीः) [ इन सात ] व्याहृतियों, (स्वरशम्य- न(नात्तन्त्रीः) स्वर से शान्त वा स्वस्थ करने वाली अनेक तन्त्रियों [वीणा आदि विद्याओं], (स्वरनृत्यगीतवादित्राणि) स्वर सहित नाचने, गाने, बजाने [मृदङ्ग आदि बाजों] की विद्याओं को (अन्वभवत्) उस [ब्रह्मा] ने बनाया । (चैत्ररथम्) विचित्र रमणीय गुण वाले (दैवतम्) दिव्य पदार्थों के समूह, (वैद्युतम्) विविध प्रकाश वाली (ज्योतिः) ज्योति [ सूर्य आदि ], (बार्हतम्) वेद वाणियों से जताये गये (छन्दः) आनन्ददायक कर्म, (तृणवत् त्रयस्त्रिंशौ) तीन कालों में स्तुति किये गये तैंतीस देवता वाले [कथं गायत्री...... अथर्व० ८ । ९ । २० ] (स्तोमौ) दो स्तुति योग्य व्यवहार [सृष्टि और प्रलय ], (ध्रुवाम् ऊर्ध्वां दिशम्) नीचे और ऊपर की दिशा, (हेमन्त- शिशिरौ ऋतू) हेमन्त और शिशिर दोनों ऋतुओं, (अध्यात्मम्) आत्मा के जत ने वाले यन्त्र [ अर्थात् ] (श्रोत्रम्) कान, (शब्दश्रवणम् इति) शब्द और सुनने के सामर्थ्य, (इन्द्रियाणि) इन्द्रियों [ज्ञान और कर्म के साधनों] को (अन्वभवत्) उस [ ब्रह्मा ] ने बनाया ॥ २१ ॥ २१- (वाकोवाक्यम्) वच व्यक्तायां वाचि-सर्वधातुभ्योऽसुन् (उ० ४। १९६) इति असुन् प्रत्ययान्तः 'वाकः' शब्दः ण्यत्प्रत्ययान्तश्च 'वाक्यम्'; ततश्चो- भयोः द्वन्द्वसमासः एकवद्भावश्च । वाकश्च वाक्यञ्चेति वाकोवाक्यम्, उक्ति- प्रत्युक्तिरूपमाख्यानम् (गाथा) उषिकुषिगा० (उ० २ । १४) गै गाने-थन् । गान योग्यवेदमन्त्रादिः (नाराशंसी) नर + शंसु स्तुतौ-अण्, दीर्घश्च, नाराशंस- स्वार्थे अण् ङीप् । येन नराः प्रशस्यन्ते स नाराशंसो मन्त्रः-निरु० ६ । ६ । वीर- नराणां कीर्तनानि (अनुशासनानि) शिक्षाः । उपदेशान् (उपनिषदः) उपनिषीदति प्राप्नोति ब्रह्म यथा । उप + नि + षद्लृ विशरणगत्यवसादनेषु- क्विप् । ब्रह्मविद्याः (शम्य = शम्याः) शमो दर्शने, शम आलोचने, शमु शान्ति- करणे-यत् । स्वस्थकारिकाः (नानातन्त्रीः) अवितृस्तृतन्त्रिभ्य ईः (उ० ३। १५८) नाना + तत्रि कुटुम्बधारणे-ईः प्रत्ययः । बहुविधवीणादिविद्याः (वादित्राणि) भृंवादिभ्यम्यो णित्रन् (उ० ४ । १७१) वद वाचि-णिच्-णित्रन् । मृदङ्गादीनां १॰ वाकोवाक्य प्रश्नोत्तरात्मक शैली के विभिन्न ग्रन्थों में आये स्थल विशेषों का नाम है। पूर्व ......संस्करण में मूलपाठ की भ्रष्टता से यहाँ अर्थ में असङ्गति हुई है ॥ सम्पा० ॥