गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)
Gopatha Brahmana with Hindi Bhashya by Pt. Kshemkarandas Trivedi
महर्षि गोपथ / पं. क्षेमकरणदास त्रिवेदी द्वारा
स्रोत: चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · 1950 (उद्गम)
पृष्ठ 60, कुल 600 में से
संदर्भ में पढ़ें२२ गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० १ । क० १० ।। वेदम्) पुराण वेद को । (सः) उस [परमात्मा] ने (तान् पञ्च वेदान्) उन पाँच वेदों को (अभि अश्राम्यत् अभि अतपत् सम् अतपत्) सब ओर से दबाया, सब ओर से तपाया, भली भाँति तपाया । (तेभ्यः श्रान्तेभ्यः तप्तेभ्यः सन्तप्तेभ्यः) इन दबाये हुए, तपाये हुये, भली भाँति तपाये हुओं से (पञ्च महाव्याहृतीः) पाँच महाव्याहृ- तियों को (निर् असिमत्) बनाया—(वृधत्) वृधत् [बढ़ती वाला परिपूर्ण ब्रह्म है], (करत्) करत् [कर्ता ब्रह्म], (गुहत्) गुहत् [सब में छिपा अन्तर्यामी ब्रह्म], (महत्) महत् [पूजनीय ब्रह्म है], (तत् इति) तत् [फैला हुआ ब्रह्म है], (वृधत् इति) वृधत् [महावाक्य को] (सर्पवेदात्) सर्प वेद से, (करत् इति) करत् को (पिशाचवेदात्) पिशाच वेद से, (गुहत् इति) गुहत् को (असुरवेदात्) असुर वेद से (महत् इति) महत् को (इतिहासवेदात्) इतिहास वेद से और (तत् इति) तत् [वाक्य] को (पुराणवेदात्) पुराण वेद से । (सः यः) वह पुरुष जो (इच्छेत्) चाहे—(एतैः सर्वैः) इन सब (पञ्चभिः वेदैः) पाँच वेदों से (कुर्वीय इति) मैं [पुरुषार्थ], करूं, (तम्) उस [पुरुषार्थ] को (एताभिः एव महाव्याहृतिभिः) इन ही महा- व्याहृतियों से (कुर्वीत) करे । (अस्य) उस [पुरुष] का (एतैः सर्वैः पञ्चभिः वेदैः) इन सब पाँच वेदों से (ह वै) ही अवश्य (कृतम्) कर्म (भवति) होता है, (यः एवं वेद) जो व्यापक ब्रह्म को जानता है, (च यः) और जो (एवं विद्वान्) व्यापक ब्रह्म को जानता हुआ (एवम्) इस प्रकार से (एताभिः महाव्याहृतिभिः) इन महाव्याहृतियों से (कुरुते) कर्म करता है ॥ १० ॥ भावार्थ:—परब्रह्म सर्वव्यापक सर्वशक्तिमान् है, उसकी सत्ता को ब्रह्मज्ञानी लोग सर्वव्यापिनी दिशाओं में सब जगह देखते और पुरुषार्थ करके उन्नति करते कराते हैं ॥ १० ॥ विशेष:—१ इस कण्डिका का मिलान अथर्ववेद १५ । ६ । १०, ११, १२ से करो, वहाँ ऐसा वर्णन है—वह [व्रात्य परमात्मा] बड़ी दिशा की ओर द्रादिरूपम् । मांसभक्षकाणां रोगाणां विद्याम् (असुरवेदम्) शृस्वृस्निहि त्रप्यसि० (उ० १ । १०) असु क्षेपणे, वा अस गतिदीप्त्यादानेषु--उप्रत्ययः, रो मत्वर्थीयः । असुराः.........असुरिति प्राणनामास्तः शरीरे भवति तेन तद्वन्तः— निरु० ३ । ८ । प्राणवतां विद्याम् । (इतिहासवेदम्) इति ह पारम्पर्योपदेश आस्ते अस्मिन् । इति ह+आस उपवेशने विद्यमानतायां च--घञ् । महापुरुषाणां वृत्तान्तविद्याम् । (पुराणवेदम्) पुरा + णीञ् प्रापणे--डः, णत्वं च । प्राचीनानां पुरुषाणां कारणानां वा वृत्तान्तविद्याम् (वृधत्) वर्त्तमाने पृषदृ- बृहन्महज्जगच्चच्छतृवच्च (उ० २ । ८४) वृधु वृद्धौ-अतिः । वृद्धियुक्तं परिपूर्णं ब्रह्म (करत्) पूर्वसूत्रेण, डुकृञ् करणे--अतिः । सर्वकर्तृ ब्रह्म (गुहत्) पूर्वसूत्रेण, गुहू संवरणे--अतिः । गुप्तम् । अन्तर्यामि ब्रह्म । (महत्) पूर्वसूत्रेण, महँ पूजायाम् --अतिः । पूजनीयं ब्रह्म (तत्) त्यजितनिजिशिभ्यो डित् (उ० १ । १३३) ततु विस्तारे--अदिः डित् । विस्तृतं ब्रह्म ॥