गोविन्द भाष्य (श्रील बलदेव विद्याभूषण - अचिन्त्यभेदाभेद वेदान्त ब्रह्मसूत्र भाष्य सटीक)

बृहदारण्यकोपनिषदि (४।३।३८) उक्तम् — "तद् यथा राजानं प्रयियासन्तम् उग्राः प्रत्येनसः सूता ग्रामण्य उपसमीयन्ति, एवम् हैवंविदं सर्वे प्राणा उपसमीयन्ति यत्रैतद् ऊर्ध्वोच्छ्वासी भवति" इति। भाष्यानुवादः — "यथा प्रयातुमिच्छन्तं राजानं रक्षिणः, योद्धारः, सूताः, ग्रामनेतारश्चाभिसङ्गृह्णन्ति, तथैव शरीरं त्यक्तुमुद्यतं जीवात्मानं सर्वे प्राणा इन्द्रियाणि चोपसङ्गृह्णन्ति।" एवम् एषा श्रुतिः स्पष्टीकरोति यत् प्राणा इन्द्रियाणि च जीवात्मानमनुप्रविशन्ति। एतद् वचनम् 'प्राणस्तेजसि' इति श्रुत्यन्तरेण न विरुध्यते; यतो हि प्राणा जीवात्मानं प्रविश्य, तेन सह पश्चात् तेजस्तत्त्वं प्रविशन्तीति वक्तुं शक्यते। यथा यमुना गङ्गां प्रविश्य, गङ्गया सह समुद्रं प्रविशति, तथैवात्रापि बोध्यम्। ॥ चतुर्थमधिकरणम् ॥ (जीवस्य सर्वभूतेष्वनुप्रवेशाधिकरणम्) श्रीलबलदेवविद्याभूषणकृता अवतरणिका — इदानीं जीवात्मनस्तेजसि प्रवेशविषयकं श्रुतिवचनं विचार्यते। संशयः — किं जीवात्मा प्राणाश्च केवलं तेजस्येव प्रविशन्ति, अथवा संहतेषु सर्वेषु भूतेषु प्रविशन्ति? पूर्वपक्षः — श्रुतिशास्त्रे 'प्राणस्तेजसि' इति केवलस्य तेजस एवोल्लेखात् प्राणादिभिः सह जीवः केवलं तेजस्येव प्रविशतीति। सिद्धान्तः — अस्योत्तरत्वेन सूत्रकारः स्वसिद्धान्तमाह — ॥ सूत्रम् ५ ॥ भूतेषु तच्छ्रुतेः ॥ ५ ॥