गोविन्द भाष्य (श्रील बलदेव विद्याभूषण - अचिन्त्यभेदाभेद वेदान्त ब्रह्मसूत्र भाष्य सटीक)
Govinda Bhashya of Baladeva Vidyabhushana with Commentary
श्रील बलदेव विद्याभूषण (संपादक: कृष्णदास बाबा जी) द्वारा
पृष्ठ 627, कुल 647 में से
संदर्भ में पढ़ें॥ श्रीब्रह्मसूत्रम् ॥ चतुर्थोऽध्यायः — चतुर्थः पादः [पूर्वपक्षः] पूर्वपक्षः — ननु यथा कश्चिद् राजप्रासादं प्रविष्टो भृत्यस्तत्रत्यानां बहूनाम् अधिकारिणां शासनमङ्गीकरोति, तथा परब्रह्मणः परमपदं प्रविष्टो मुक्तजीवोऽपि तत्रत्यानाम् अन्येषां बहूनां शासनाधीनो भवेत्। [सिद्धान्तः] सिद्धान्तः — इति प्राप्ते, परिहारार्थं सूत्रकारः सिद्धान्तमाह— सूत्रम् ९ अत एव चानन्याधिपतिः ॥ ९ ॥ पदच्छेदः — अतः, एव, च, अनन्य-अधिपतिः। पदविवरणम् — अतः — अस्मादेव हेतोः (सत्यसङ्कल्पत्वादेव); एव — निश्चयेन; च — अपि च; अनन्य — नास्त्यन्यो यस्मात् सः; अधिपतिः — ईशिता, शास्ता (यस्य सः अनन्याधिपतिः, नान्यप्रयुक्तशासनाधीनः)। सूत्रार्थः — अत एव (सत्यसङ्कल्पत्वादेव हेतोः) मुक्तः अनन्योऽधिपतिर्यस्य स भवति, अर्थात् परमेश्वरव्यतिरिक्तः कोऽप्यस्यान्यः शास्ता नास्ति। ॥ श्रील-बलदेव-विद्याभूषण-विरचित-गोविन्दभाष्य-तात्पर्यम् ॥ यतः परमेश्वरस्यानुग्रहेण मुक्तात्मनः सर्वे कामाः युगपदेव सम्पद्यन्ते, तस्मात् स सत्यसङ्कल्पः सन् 'अनन्याधिपतिः' भवति—परमेश्वरम् अन्तरेण नास्त्यस्य कश्चिदन्योऽधिपतिः। परमेश्वरमेव केवलमाश्रित्य मुक्तजीवः परया विभूत्या प्रकाशते। यदि पुनरस्यापि संस drop (संसारिण इव) केचन अन्येऽधिपतयः स्युः, तर्हि बद्ध-मुक्तयोः कोऽपि भेदो न स्यात्। श्रुतिप्रमाणम् — 'अथ य इहात्मानमनुविद्य व्रजन्त्येतांश्च सत्यान् कामांस्तेषां सर्वेषु लोकेषु कामचारो भवति' (छान्दोग्योपनिषद् ८.१.६) तथा च—'स स्वराड् भवति तस्य सर्वेषु लोकेषु कामचारो भवति' (छान्दोग्योपनिषद् ७.२५.२) इति श्रुतेः। भाष्यसारः — परमपुरुषस्य भजनेनैव मुक्तः स्वाभीष्टं पूर्णं लभते। भगवान् स्वभक्ते कारुण्यं प्रकटयन् तस्मै निरतिशयम् आनन्दं प्रयच्छति। 'भोगमात्रसाम्यलिङ्गाच्च' (ब्रह्मसूत्र ४.४.२१) इति सूत्रे चैतद् अग्रे स्फुटीभविष्यति। जीवः परमात्मन एवांशो भवति, भगवान् चैक एव सर्वस्य नियन्ता भोक्ता च। मुक्तस्य तु सर्वकामसमृद्धत्वात् तं प्रति लौकिक-वैदिक-विधि-निषेधादयो न प्रवर्तन्ते। [हिन्दी-अनुवादः] पूर्वपक्ष — जैसे राजमहल में प्रवेश करने वाले व्यक्ति को वहाँ के अनेक अधिकारियों की आज्ञा माननी पड़ती है, वैसे ही परमेश्वर के परमधाम में प्रवेश करने वाले मुक्त आत्मा को भी अन्यों के अधीन होना चाहिए। सिद्धान्त — सूत्रकार इसका समाधान करते हैं कि सत्यसंकल्प होने के कारण ही मुक्त आत्मा का परमेश्वर के अतिरिक्त कोई अन्य अधिपति (स्वामी या शासक) नहीं होता। तात्पर्य (श्रील बलदेव विद्याभूषण) — भगवान् की कृपा से मुक्त जीव की समस्त कामनाएं तत्काल सिद्ध हो जाती हैं, अतः उसका एकमात्र स्वामी भगवान् ही है, कोई अन्य नहीं। वह 'स्वराट्' (स्वेन राजते) होता है। यदि मुक्त जीव पर भी अन्य सांसारिक नियमों या स्वामियों का आधिपत्य रहे, तो संसारी और मुक्त में कोई भेद न रहेगा। ॥ अधिकरणम् ७ ॥