भारतकोश
हारीत संहिता (महर्षि आत्रेय-हारीत मुनि संवाद - सम्पूर्ण ६ स्थान सटीक)

हारीत संहिता (महर्षि आत्रेय-हारीत मुनि संवाद - सम्पूर्ण ६ स्थान सटीक)

Harita Samhita of Sage Harita with Hindi Commentary

महर्षि हारीत / आत्रेय मुनि द्वारा

DevanagariHindipublished548 पृष्ठ

पृष्ठ 175, कुल 548 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 175

अ० ६ ] भाषाटीकासमेता । (१४३) यो वैपरीतं श्रवणेऽपि शब्दं गृह्णाति वा न शृणुते स शीघ्रम् ॥ स वै मृतिं पश्यति यो न पश्येच्छायां स्वकीयां धरणीप्रपन्नाम्॥४॥ जो शब्दको विपरीतपनेसे ग्रहण करे अथवा शब्दको नहीं सुने और जो पृथिवीमें प्राप्त हुई अपनी छायाको नहीं देखे वे मनुष्य मृत्युको शीघ्र प्राप्त होते हैं ॥ ४ ॥ यो वेन्द्रियैः प्रतिहतः कृशतां प्रयाति स्थूलोऽतिनिष्प्रभवपुर्मरणं विपश्येत्॥यः क्वापि वेत्ति न कुगन्धिरसौ नरस्तु स वै मृतिं प्रिय- तमां भजते मनुष्यः ॥ ५ ॥ जो इन्द्रियोंसे प्रतिहत हुआ कृशपनेको प्राप्त होजावे और जो कृश मनुष्य अत्यंत मोटेपनको प्राप्त होवे व जिसका शरीर कृशपनेको प्राप्त होवे, जो दुर्गंधको और रसको कहीं भी नहीं जाने वह मृत्युको प्राप्त होता है ॥ ५ ॥ यस्यास्यगन्धमाघ्राय भजन्ते नीलमक्षिकाः॥नासिकायां शरीरे वा स चैव यमलोकगः ॥६॥ इति आत्रेयभाषिते हारीतोत्तरे द्वितीयस्थाने पञ्चेन्द्रियविकारो नाम पञ्चमोऽध्यायः ॥ ५ ॥ जिसके मुखके गन्धको सूंघके नीलमक्षिका अर्थात् भौरे नासिकामें अथवा शरीरमें वास करने लग जावे उसकी मृत्यु होती है ॥ ६ ॥ इति बेरीनिवासिबुधशिवसहायसूनुवैद्यरविदत्तशास्त्र्यनुवा- दितहारीतसंहिताभाषाटीकायां द्वितीयस्थाने पंचेन्द्रियविकारो नाम पंचमोऽध्यायः ॥ ५ ॥ षष्ठोऽध्यायः ६. अथ नक्षत्रज्ञानवर्णन । आत्रेय उवाच ॥ अथ नक्षत्रयोगेन व्याधिर्यस्य प्रजायते ॥ साध्यासाध्यञ्च याप्यं च वक्ष्यामि शृणु पुत्रक ॥ १ ॥ आत्रेयजी कहते हैं-जिसके नक्षत्रके योगसे व्याधि उपजे उसको साध्य, असाध्य और याप्य इन भेदोंसे कहता हूँ । हे पुत्र ! सुनो ॥ १ ॥ अथ मृत्युयोगोंका वर्णन । आदित्ययोगेन मघा विशाखा चन्द्रेण युक्ता कुज आर्द्रया तु॥ मूलं प्रबुद्धे गुरुकृत्तिका च शुक्रेण रोहिण्यसितेन हस्तः ॥ २ ॥ एतान्वदन्ति निपुणा यमघंटयोगान्व्याधिप्रपन्नमनुजो यदि