हारीत संहिता (महर्षि आत्रेय-हारीत मुनि संवाद - सम्पूर्ण ६ स्थान सटीक)
Harita Samhita of Sage Harita with Hindi Commentary
महर्षि हारीत / आत्रेय मुनि द्वारा
पृष्ठ 460, कुल 548 में से
संदर्भ में पढ़ें( ४२८ ) हारीतसंहिता । [ तृतीयस्थाने- शोफश्च सदोषे वातपैत्तिकम् ॥ कफजे सघनं शीतं क्रिमिजेऽसृग्- प्रवाहनम् ॥ २ ॥ आत्रेयजी कहते हैं-हे बुद्धिमान् वैद्य ! नासिकाका रोग क्रिमिन और दोषज तथा रक्तज होता है उनके लक्षणोंको सुनो ॥ १ ॥ वातसे उपजेमें शिरमें पीड़ा होती है और वातपित्तसे उपजेमें शोजा होता है, कफके नासा रोगमें कड़ाई और ठंढकपना होती है, क्रिमिसे उपजे नासारोगमें रुधिर बहता है ॥ २ ॥ अथ नासारोगचिकित्सा । नासापाके गुडशुण्ठ्या वातिके नस्यमेव च ॥ शर्कराघृतयष्ट्या च पैत्तिके नस्यमेव च ॥ ३॥ श्लैष्मिके सुरसावासारसेन विहि- तञ्च तत् ॥ विडङ्गहिङ्गुमगधाः क्रिमिदोषे हिता मताः ॥ ४ ॥ रक्तजेऽसृग्विरेकश्च शिरोरोगस्योपक्रमे ॥ ५ ॥ इत्यात्रेयभा- षिते हारीतोत्तरे तृतीयस्थाने नासारोगचिकित्सानाम द्विच- त्वारिंशोऽध्यायः ॥ ४२ ॥ वातके नासापाक रोगमें गुड, सूंठ इनकी नस्य देवे, पित्तके रोगमें खांड़, घृत, मुल- हटी, इनकी नस्य देनी श्रेष्ठ है ॥ ३ ॥ कफके नासारोगमें तुलसी, वांसा, इनके रसकी नस्य देनी श्रेष्ठ है ॥ ४ ॥ क्रिमिदोषके रोगमें वायविडंग, हींग पीपली, इनकी नस्य देनी श्रेष्ठ है, रक्तसे उपजे नासारोगमें रुधिरकी फस्त खुलावे, शिरोरोगके अनु- सार कर्म करे ॥ ५ ॥ इति बेरीनिवा० हारीतसंहिताभाषाटीकायां नासारोगचिकित्सा- नाम द्विचत्वारिंशोऽध्यायः ॥ ४२ ॥ त्रिचत्वारिंशोऽध्यायः ४३. अथ इन्द्रलुप्तरोगका लक्षण । आत्रेय उवाच ॥ केशघ्नस्य चिकित्सां तु शृणु हारीत साम्प्र- तम् ॥ रूक्षं सपाण्डुरं वातात्पित्ताद्रक्तं सदाहकम् ॥ १ ॥ कफा- न्वितं भवेत् स्निग्धं रक्तात् पाकं व्रजन्ति तत्॥सन्निपातेन सदृशं जायते सर्वलक्षणम् ॥ २ ॥