हारीत संहिता (महर्षि आत्रेय-हारीत मुनि संवाद - सम्पूर्ण ६ स्थान सटीक)
Harita Samhita of Sage Harita with Hindi Commentary
महर्षि हारीत / आत्रेय मुनि द्वारा
पृष्ठ 67, कुल 548 में से
संदर्भ में पढ़ेंअ० ५ ] भाषाटीकासमेता । ( ३५ ) और मनुष्योंमें राजरोग उपजता है और हस्तियोंमें पावक अर्थात् अग्नि उपजता है और घोडोंमें वेद्य पीडा उपजती है ॥ ४८ ॥ रक्षणीयं गजे पित्तं श्लेष्मा वाजिषु सर्वदा ॥ पवनोऽयं मनुष्याणां प्रायो रक्षेत् सर्वदा ॥ ४९ ॥ कुशल वैद्यको हस्तीकी पित्तसे, घोडोंकी सर्वकाल कफसे, मनुष्योंकी वायुसे रक्षा करनी चाहिये ॥ ४९ ॥ ऋतु भेदसे वातादिकोंका संचय, कोप, उपराम। वर्षे वायुः कुप्यतेऽन्तः शरत्सु लीनो वायुः कुप्यते पित्तरोगे ॥ लीयेत्पित्तं शैशिरे श्लेष्मकुञ्जे हेमन्ते वा चीयमानस्तथापि ५० ॥ कोपं याति श्लेष्मरोगो वसन्ते तस्माच्छान्तिः श्लेष्मरोगस्य चोष्णे ॥ पित्तं यायात्कोपतां ग्रीष्मकाले दृष्टा शान्तिः पैत्तिकी वार्षिके च ॥ ५१ ॥ ग्रीष्ममें संचित वायु वर्षामें कुपित होता है । वर्षाका कुपित वही वायु शरद्में अन्तर्लीन होकर पित्तरोगका प्रकोप करता है । हेमन्त और वर्षामें लीन हुआ वही पित्त वसन्तमें श्लेष्माका प्रकोप करता है । इसलिये श्लेष्मरोग की शान्ति उष्ण कालमें होती है, ग्रीष्ममें पित्त कोपको प्राप्त होता है और उसी पित्तकी शान्ति वर्षामें देखी जाती है ॥ ५० ॥ ५१ ॥ अथ वायुका कोप । अधोवातमूत्रपुरीषस्य रोधात् कषायातिशीतान्निशाजागरेषु ॥ व्यवायेऽथ वाहःश्रमाद्भातिमुक्त्याऽध्वनि प्रायशो भाषणेनाति- भीत्या॥५२॥विरूक्षैरतिक्षारतिक्तैः कटूभिस्तथा यानदोलाश्व- कोष्ठे रथे वा॥खरे कुञ्जरे मन्दिरारोहणेनोपवासे भवेन्मारुतस्य प्रकोपः ॥ ५३ ॥ सुशीते दिने दुर्दिने स्नानपीतेऽपराह्ने निशा जागरे वासरे वा। प्रकोपं मरुद्याति वर्षास्ववश्यं तथा सेवितो याति भुक्तस्य जीर्णम् ॥ ५४॥ मसूराः कलायाश्च निष्पावकाश्च महामाषशुश्रा यवाश्चामलाः स्युः॥ महाचावलाः कृष्णधान्याः प्रदिष्टा हिमाः कङ्गुनीवाररक्ताश्च शालयः ॥ ५५ ॥ १ वर्षशब्दः अकारान्तोऽपि वृष्टिवाचकः ( श.स्तो, ) २ (‘भुजङ्गप्रयतं भवेद्वैश्वतुर्भिरेरिति वृत्तलाकरानु- रोधात्' द्वितीययगणे त्रवर्णस्य धैर्यमावश्यकं परमार्षत्वात् क्षन्तव्यमिति ।