हर्षचरितम् (महाकवि बाणभट्ट - संस्कृत मूल एवं हिन्दी व्याख्या)
Harshacharitam of Banabhatta with Sanskrit & Hindi Commentary
महाकवि बाणभट्ट / पं. जगन्नाथ शास्त्री द्वारा
पृष्ठ 157, कुल 506 में से
संदर्भ में पढ़ें११२ हर्षचरितम् आयातः कथमप्ययं स्मृतिपथं शूनीभवच्चेतसां नागेन्द्रः सहते न मानसगतानाशागजेन्द्रानपि ॥ तदेहि । पुनरप्येनं द्रक्ष्यसि । पश्य तावद्देवम्' इत्यभिधीयमानश्च तेन मदजलपङ्किलकपोलपट्टपतितां मत्तामिव मदपरिमलेन मुकुलितां कथमपि तस्माद्दृष्टिमाकृष्य तेनैव दौवारिकेणोपदिश्यमानवर्त्मा समतिक्रम्य भूपालकुलसहस्रसंकुलानि त्रीणि कक्षान्तराणि चतुर्थे भुक्तास्थानमण्ड- पस्य पुरस्तादजिरे स्थितम्, दूरादूर्ध्वस्थितेन प्रांशुना कर्णिकारगौरेण व्यायामठवायतवपुषा शस्रिणा मौलेन शरीरपरिवारलोकेन पङ्क्ति- स्थितेन कार्तस्वरस्तम्भमण्डलेनेव परिवृतम्, आसन्नोपविष्टविशिष्टेष्ट- देवाह—सहत इत्यादि । मानसं मनः, सरोभेदोऽपि । आशा दिशः, अभिलाषोऽपि । देवमिति इत्यादौ । चक्रवर्तिनं हर्षमद्राक्षीदिति संबन्धः । मदजलेन पङ्किले कपो- लपट्टे पतिताम् । मत्तामिवेति । मत्तश्च पतति, मुकुलितदृष्टिश्च भवति, गतिवैकल्या- दन्येन कृष्यते । भोजनं भोक्तव्यम् । भुक्ते सत्यास्थानं लोकदर्शनं तदर्थं मण्डप- स्तस्य । ऊर्ध्वस्थितेत्यादि साधारणम् । प्रांशुनोन्नतेन; अन्यत्र, प्रकृष्टा अंशवो यस्य तेन । कर्णिकारमारग्वधपुष्पम् । व्यायामः श्रमः । व्यायतं विभक्तावयवम्, विशे- षेण दीर्घं च । शस्रिणा सायुधेन, स्तम्भा अपि शस्रेण वध्यन्ते । मौलभृतकश्रेणि- मित्रामित्राटविकभेदेन षट्प्रकाराः सहाया भवन्ति । अन्यत्र,—मूले बुध्ने भवं मौलम् । बुध्नप्रतिष्ठमित्यर्थः । पङ्क्तिस्थितेनेति साधारणम् । कार्तस्वरं सुवर्णम्, यस्योदूप्यमानस्य सतः कुङ्कुमस्येव रागो जायते; सौगन्ध्यं च तद्वरिचन्दनम् । से प्राप्त करने के सैकड़ों मनोरथों की चिन्तापूर्ण कल्पना करने लगते हैं, पर किसी प्रकार जब उन्हें दर्पशात का स्मरण हो जाता है तब अत्यन्त निराश हो जाते हैं । इस प्रकार यह गजराज मन के आशारूपी गजेन्द्रों को भी सह नहीं पाता ।' तो चलो, फिर इसे देखना । तब तक महाराज के दर्शन करो । दौवारिक के इस प्रकार कहने पर बाण ने दर्पशात के मदजल से पंकिल गण्डस्थल पर पड़ी हुई मतवाली और मद के सौरभ से कुछ अलसाई हुई अपनी दृष्टि को किसी प्रकार फेर लिया और उसके द्वारा बताये मार्ग से चलकर हजारों राजाओं से भरी ड्योढ़ियों को पार करते हुये चौथी में पहुंच कर चक्रवर्ती महाराज हर्ष को देखा । वे भुक्तास्थानमण्डप के सामने आंगन में बैठे हुए थे । कुछ दूर पर दृढ़ होकर खड़े हुए, कर्णिकार के समान गौर वर्ण वाले, व्यायाम से गठीले शरीर वाले, शस्त्रधारी पुश्तैनी अंगरक्षक उनके चारों ओर सोने के स्तम्भ के समान पंक्ति में खड़े थे । उनके समीप विशिष्ट और प्रेमी जन